yeefvejece jmee³eve keÀer jefmekeÀe, jmevee jefmekeÀesb keÀer ngFõ meheÀuee ~
DeJeieenve ceeveme keÀe keÀjkesÀ, peve ceeveme keÀe ceue meeje ìuee ~~
yeefve HeeJeve YeeJe keÀes Yetefce Yeueer, ngDee YeeJegkeÀ YeeJegkeÀlee mes Yeuee ~
keÀefJelee keÀefjkesÀ leguemeer leuemes, keÀefJelee uemeer Hee leguemeer keÀer keÀuee ~~
                                               -nefjDeewOe

keÀefJekegÀue efMejesceefCe YekeÌleJej leguemeer kesÀ DeJelejCe kesÀ mece³e efnvot-meceepe HeejmHeefjkeÀ keÀnue leLee ÜbÜesb cesb peue jne Lee ~ meceepe kesÀ efueS ve lees keÀyeerj Peeæ¾heÀìkeÀej Jeeueer JeeCeer Deewj efveiegõCe meeOevee keÀe GHe®eej ªef®ekeÀj He´leerle ngDee Deewj ve ner He´sce ceeieerõ metheÀer keÀeJ³e keÀer osMeer yeesleue cesb jKeer ngFõ efJeosMeer megje GmekeÀe ceve jcee mekeÀer ~ Ssmeer oMee cesb leguemeeroeme ves meYeer ÜbÜesb cesb mecevJe³e GHeefmLele keÀjles ngS jece veece kesÀ peHe Deewj HejceMeefkeÌleceeve ce³eeõoe Hegªøeesllece jece keÀer GHeemevee keÀe Deefle meerOee, mejue SJeb nÉo³e ie´ener ceeieõ meceepe keÀes efoKee³ee ~ ¾tyeleer ngFõ efnvot pevelee keÀes ceevees eflevekesÀ keÀe meneje efceuee Deewj leguemeer ³egieHe´JeleõkeÀ, ³egieêøìe Deewj ueeskeÀvee³ekeÀ yeve ieS ~ ¾eö.efie´³emeõve ves cegkeÌle kebÀþ mes keÀne efkeÀ yegefà kesÀ yeeo leguemeer nerGÊejer Yeejle cesb He´Lece ueeskeÀvee³ekeÀ ngS Deewj GvekeÀer "ceeveme" keÀe GÊejer Yeejle cesb Jener mLeeve nw pees FbieueQ¾ cesb yeeFyegue keÀe nw~

peerJeve-JeÉÊe

leguemeeroeme peer keÀe pevce Gme mece³e ngDee Lee peye Yeejle cesb cegieue yeeoMeenesb keÀe Meemeve Lee ~ GvekesÀ pevce -mebJeled kesÀ mebyebOe cesb celeYeso nw~ kegÀí Gmes 1554, kegÀí 1583 Deewj kegÀí ueesie 1589 ceeveles nQ ~ ieesmeeF¥ peer SkeÀ mej³etHeejer³e ye´eïeCe Les Deewj GvekeÀe pevce De³eesO³ee cesb ngDee Lee~ efkeÀvleg kegÀí ueesie FvekeÀe pevce mLeeve MetkeÀj ães$e ³ee meesjesb leLee yeebe efpeues kesÀ jepeeHegj keÀes ceeveles nQ ~ pees Yeer nes Fve leerveesb mLeeveesb mes ieesmJeeceer peer keÀe mebyebOe jne ~ DeeHekesÀ efHelee keÀe veece Deelceejece Deewj ceelee keÀe veece nguemeer yeleuee³ee peelee nw~ keÀnles nQ efkeÀ FvekeÀe pevce DeYegÊecetue veãe$e cesb ngDee ~ Deleë FvekesÀ ceelee -efHelee ves FvekeÀe Heefjl³eeie keÀj efo³ee Deewj ³es FOej-GOej YeìkeÀves ueies ~ Fmeer yeer®e iegª vejnefjoeme kesÀ mebHekeõÀ cesb DeekeÀj DeeHeves jece-veece keÀe Heeþ HeæÑe ~ Oeerjs-Oeerjs Fleves yeæ¾s cenelcee nesieS ~ otmejer Deesj FmekesÀ He´efleketÀue ³en keÀne peelee nwefkeÀ Fvnesbves ieÉnmLe peerJeve Yeer J³eleerle efkeÀ³ee~ FvekeÀe efJeJeen ngDee Lee Deewj FvekeÀer Helveer keÀe veece jlveeJeueer Lee ~ GmekesÀ H³eej cesb leguemeeroeme peer yengle leuueerve jnles Les ~ SkeÀyeej Jen DeHeveer cewkesÀ ieFõ Leer, leguemeeroeme peer yejmeele keÀer Ye³eevekeÀ jeef$e cesb DeveskeÀ yeeOeeDeesb keÀes Heej keÀjkesÀ ®eesjer mes GmekesÀ Heeme Hengb®es ~ FmeHej Gmeves Fvnsb heÀìkeÀeje efkeÀ ³eefo DeeHe Fleveer He´erefle YeieJeeve cesb keÀjles lees mebmeej kesÀ yebOeve mes cegkeÌle nes peeles ~ ³en megvekeÀj leguemeer keÀe efJejefkeÌle -YeeJe peeie ie³ee Deewj Jen Iej-yeej íesæ¾keÀj mebv³eemeer nes ie³es ~

leguemeeroeme ves efnvoer meeefnl³e keÀer lees mesJee keÀer ner, meeLe ner Gvnesbves efnvot Oeceõ leLee meceepe keÀer Yeer DeHeej mesJee keÀer ~ Gvnesbves jece keÀer ieeLee Yeeøee DeLeeõled efnvoer cesb Gme mece³e efueKee peye keÀeMeer cesb mebmkeÉÀle keÀe yeesue-yeeuee Lee ~ FmekesÀ efue³es Gvnb yengle kegÀí keõÀøì Yeer Gþevee Heæ¾e, efkeÀvleg Fme eÀeefvleoMeerõ cenelcee ves Jener efkeÀ³ee pee Gmes Yee³ee~ FmekeÀe DeLeõ ³en veneR efkeÀ Gvnsb mebmkeÉÀle keÀe ÿeeve veneR Lee ~ GvekesbÀ "ceeveme" kesÀ He´l³eskeÀ keÀeC¾ keÀe He´ejbYe mebmkeÉÀle cesb nw~ Jen GvekesÀ mebmkeÉÀle Yeeøee kesÀ HeeefC¾l³e keÀe ÐeeslekeÀ nw~ leguemeeroeme ves Gme mece³e kesÀ Hejeefpele SJeb cegPeeõ³es ngS meceepe kesÀ meccegKe cee³eeõoeHegªøeesllece jece keÀe DeeoMeõ jKee leLee jece- YeefkeÌle keÀe mejue leLee meJeõmegueYe ceeieõ He´mleg keÀjkesÀ efnvot-meceepe SJeb mebmkeÉÀefle keÀer jãee keÀer ~

GvekesÀ peerJeve kesÀ Debeflece efove keÀeMeer cesb yeerles~ Jeneb kesÀ oMeeMJecesIe Ieeì, mebkeÀìcees®eve Deeefo mLeeveesb mes GvekeÀe yeæ¾e mebHekeõÀ jne Deewj JeneR Demmeer Ieeì Hej keÀoeef®ele meb.1680 cesb GvekeÀe osneble ngDee ~

keÉÀefle³eeB

ieesmJeeceer peer keÀer meJeõÞesøþ keÉÀefle "jece ®eefjle ceeveme" nw~ efpemecesb ye´ïee kesÀ DeJeleej, De³eesO³ee kesÀ jepee jece®evê kesÀ peerJeve keÀe ef®e$eCe efkeÀ³ee ie³ee nw~ Fmes efnvoer keÀe Þesøþlece cenekeÀeJ³e nesves keÀe ieewjJe He´eHle nw~ FmekesÀ DeefleefjkeÌle GvekesÀ He´efmeà ie´bLeesb cesb efJeve³e -Heef$ekeÀe , keÀefJeleeJeueer, ieerleeJeueer , keÉÀøCe ieerleeJeueer Deeefo nw~

YeeJe - Heãe

leguemeer oeme Gl³evle efJe®eejMeerue cenekeÀefJe Les ~ Gvnesbves ³egie keÀer veeæ¾er keÀer pees Hen®eeve keÀer Gmes nce He´keÀì keÀj ®egkesÀ nQ, Hej meeLe ner Gvecesb GHeej YeJegkeÀlee Yeer Leer~ keÀesFõ ceceõ-mHeMeerõ He´mebie YeeJegkeÀ leguemeer keÀer DeebKeesb kesÀ meccegKe mes efyevee G®®ekeÀesefì keÀer YeeJeeefYeJ³eefkeÌle kesÀ veneR pee Hee³ee ~ ³ener keÀejCe nw efkeÀ ceeveJe-peerJeve kesÀ ceOegj YeeJeesb mes ueskeÀj GmekesÀ Jewjei³e, JeerYelme, Ye³eevekeÀ Deewj nem³e Deeefo meYeer YeJe leguemeer keÀer uesKeveer mes cegKeefjle nes Gþs ~ He´yebOe-keÀeJ³e uesKekeÀ kesÀ ªHe cesb efkeÀmeer Yeer keÀefJe keÀes peerJeve kesÀ KeÆs -ceerþs meYeer jmeeseb keÀe meecevee keÀjvee Heæ¾lee nw~ Deleë mJeeYeeefJekeÀ ner Lee efkeÀ jme-efmeà keÀefJe leguemeer peerJeve kesÀ leLee keÀeJ³e kesÀ meYeer jmeesb keÀe DeemJeeo DeHeves HeeþkeÀesb keÀes keÀjeles ~

êeÉbieej jme kesÀ GYe³eHeãeesb keÀe ceveesnejer ef®e$eCe ieesmJeeceer peer ves efkeÀ³ee ~ jece®eefjle ceeveme kesÀ HegøHe -JeeefìkeÀe , Oevegøe³eÿe leLee efJeJeen Deeefo kesÀ He´mebie meb³eesie êeÉbieej kesÀ De®ís GoenjCe He´mlegle keÀjles nQ~ meb³eesie kesÀ He´mebieesb cesb Yeer leguemeer ves ce³eeõoe keÀe meowJeO³eeve jKee nw~ DeMeeskeÀ JeeefìkeÀe cesb meerlee keÀe He´Lece oMeõve Heeles ner jece kesÀ Ëo³e cesb He´sce DebkegÀefjle neslee nw, Hej Jes FmekeÀe keÀejCe efkeÀmeer HetJeõ pevce kesÀ mebyebOe Deeefo cesb ÑtöÑles nQ ke̳eesbefkeÀ Gvnsb O³eeve nw efkeÀ -

jIegJebefmeve keÀj menpe megYeeT ~ ceve kegÀHebLe Heie Oejefnb ve keÀeT ~~
Fmeer He´keÀej meerlee peer mes, Jeve ieceve kesÀ mece³e ie´ece-yeOegSb peye ³en He´Mve keÀjleer nQ efkeÀ "meebJeceõ mes meefKe jeJejs keÀes nw ?" lees Jes FmekeÀe GÊej Yeejleer³e m$eer keÀer cee³eeõoe kesÀ DevegªHe mebkesÀle mes osleer nw~ GmekeÀe ef®e$e leguemeer ves Fme He´keÀej KeeR®ee nw -
yengefj yeove efJeOeg Deb®eue ÑebkeÀer ~ efle³e meve keÀnsG Yewn keÀefj yeebkeÀer ~
DeLeJee
"eflejís keÀefj vewve ow mewve eflevnQ, mecegPeeF keÀít cegmegkeÀeFõ ®eueer ~"

meb³eesie -êeÉbieej kesÀ ³es DevegHece GoenejCe Deewj keÀneb efceuesbies ~ Fmeer He´keÀej jece Deewj meerlee keÀer ³egieue -cetefleõ osefKeS -
otuen jece efme³e oguener jer~
Ieve-oeefceefve oeefceveer Ieve Devlej
megvojlee veKe-efMeKe efveyener jer~ Deeefo

Hej Jes ner JemlegSb pees meb³eesie cesb megKeo nesleer nQ, efJe³eesie cesb ogKeoeFõ nes peeleer nQ meerlee kesÀ efJejn cesb jece jes jeskeÀj pebieue cesb Hesæ¾ HeewOeesb mes GvekeÀe Helee Hetíles nQ ~ He´ueeHe kesÀ mece³e osefKeS -
ns Keie ! ns ceÉie ! ns ceOegkeÀj Þes veer ~ keÀngb osKeer meerlee ceÉievewveer ~~
meerlee keÀe efJeueeHe, DeMeeskeÀ-JeeefìkeÀe cesb nvegceeve mesGvekeÀer Jeeleeõ Deeefo efJe³eesie-êeÉbieej kesÀ megvoj GoenjCe nw~

Meeble jme kesÀ lees leguemeer Devev³e He´Ceslee ner nQ mebmeej kesÀ He´efle Jewjei³e lees GvekeÀe peerJeve ner Lee ~ Gvnesbves YeieJeeve mes keÀªCe He´eLeõvee³esb efJeve³e Heef$ekeÀe cesb keÀer ~ keÀefJeleeJeueer Deeefo cesb Yeer Jewjei³e He´Oeeve YeeJeesb keÀe He´oMeõve efkeÀ³ee~ Flevee ner veneR Jes lees mebmeej keÀer efJeef®e$elee mes J³eekegÀue Les -
kesÀMeJe ke efn ve peeF keÀe keÀefn³es ~
metv³e Yeerefle Hej ef®e$e jbie veefnb efyeve iegve j®ee ef®elesjs ~

³egà Deeefo kesÀ He´mebieesb cesb Jeerj, jewê leLee JeerYelme jmeesb keÀe ef®e$eCe Yeer Gvnesbves Del³evle meheÀuelee kesÀ meeLe efkeÀ³ee ~ Ye³eevekeÀ leLee DeÓgle jme Yeer GvekeÀer uesKeveer mes veneR ye®es ~ ³eneb lekeÀ efkeÀ Ssmes meeOeg-cenelcee ves nem³e jme Yeer efueKee -

efJevO³e kesÀ Jeemeer Goemeer le³ees Je´le Oeejer, cene efyeveg veeefj ogKeejs ~
i i i i
nesFnQ efMeuee meye ®ebgêcegKeer, Hejmes Heo-HebkeÀpe kebÀpe eflenejs ~~

Fme He´keÀej nce osKeles nQ efkeÀ ieesmJeeceer peer ves meYeer jmeesb keÀe meceeJesMe DeHeveer j®evee cesb Del³evle kegÀMeuelee kesÀ meeLe efkeÀ³ee nw~

keÀuee-Heãe

YeeJe keÀer ¢eføì mes GlkeÉ øì Fme keÀefJe keÀer keÀuee Yeer ceneved nw ~ Jen ve kesÀJeue efnvoer keÀe meJeõÞesøþ ieerlekeÀej Deewj veereflekeÀej Yeer nw ~ Gvnesbves Gme keÀeue keÀer He´®eefuele meYeer Mewefue³eesb cesb keÀeJ³e j®evee keÀer ~ metheÀer keÀeJ³eesb keÀer oesne-®eewHeeFõ Mewueer cesb Gvnesbves ceeveme keÀes efueKekeÀj Gme Mewueer keÀes Del³eble ueeskeÀefHe´³e leLee Meem$eer³e ce³eeõoe mes ³egkeÌle yevee³ee~ meeLe ner Gvnesbves ®eejCeesb keÀer íHHe³e-Mewueer cesb Yeer kegÀí j®eveeSb keÀeR, efJeÐeeHeefle Deewj metj keÀer ieerefle-Heàefle Hej Gvnesbves keÀFõ ie´bLe efueKesb ~ Fmecesb Gvnsb Fleveer meheÀuelee He´eHle ngFõ efkeÀ GvekeÀer efJeve³eHeef$ekeÀe efnvoer keÀer Þesøþlece ieerefle j®eveeDeesb cesb mes SkeÀ ceeveer peeleer nw~ iebie Deeefo keÀer keÀefJeÊe -meJew³ee Mewueer cesb Yeer He³eeõHle meheÀuelee mes Gvnesbves keÀefJeleeJeueer pewmeer Þesøþ j®evee He´mlegle keÀer~ FvekesÀ DeefleefjkeÌle Gvnesbves veerefle Deewj metefkeÌle Heàefle cesb Yeer He³eeõHle j®eveeSb keÀer b ~ efpemes He´keÀej Jes efkeÀmeer Yeer He´mebie keÀer YeeJeeefYeJ³eefkeÌle Del³eble kegÀMeuelee mes keÀjves cesb efmeànmle Les, Gmeer He´keÀej Jes Gve YeeJeesb keÀes efkeÀmeer Yeer keÀeJ³e Mewueer kesÀ Ñeb®es cesb Ñeue uesves cesb Yeer efmeànmle Les~

DeuebkeÀejesb kesÀ ueeves keÀe He´³eeme Gvnesbves pee-yetPekeÀj veneR efkeÀ³ee ~ Hej mJeeYeeefJekeÀ ªHe mes pees DeuebkeÀej GvekeÀer j®eveeDeesb cesb Dee ieS nwb, Jes DeHeves Ñbie kesÀ efvejeues ner nQ~ ªHekeÀ keÀe pees ªHe ceeveme kesÀ He´ejbYe cesb efceuelee nw, Jen DeefÜleer³e nw~ mee¢M³e cetuekeÀ DeuebkeÀejesb cesb DevegHe´eme, Muesøe, ³ecekeÀ, ªHekeÀ Deeefo keÀe He´³eesie yenglee³ele mes He´eHle neslee nw~ FvekesÀ DeefleefjkeÌle Yeer Dev³e DeuebkeÀejesb kesÀ GoenjCe ³e$e-le$e GvekeÀer j®eveeDeesb cesb He´eHle nesles nQ ~ DevegHe´eme keÀe DevegHece GoenjCe osKesb -

kebÀkeÀefve efkebÀefkeÀefve vetHegj Oegefve megefve~
keÀnle ueKeve meve jece Ëo³e iegefve~~

ueielee nw vetHegj yepe jne nes~ ³en OJeefve keÀe Deevebo nw, pees DevegHe´eme keÀe DeefYeHe´sle neslee nw~

Yeeøee

ieesmJeeceer peer keÀe DeefOekeÀej Gme ³egie cesb He´®eefuele oesveesb ner keÀeJ³eYeeøeeDeesb DeLeeõled ye´pe Deewj DeJeOeer Hej meceeve ªHe mes Lee ~ peneb Gvnesbves jece®eefjleceeveme, efJeve³eHeef$ekeÀe Deeefo keÀer j®evee DeJeOeer cesb keÀer, JeneR keÉÀøCeieerleeJeueer Deeefo keÀer j®evee ye´peYeeøee cesb keÀer~ Gvnesbves efpelevee He´Jeen, He´ebpeu³e leLee Heìglee DeJeOeer cesb efoKee³ee, Gmemes keÀce ye´peYeeøee cesb veneR~ DeJeOeer keÀe pees ªHe pee³emeer Deeefo ves He´³egkeÌle efkeÀ³ee Lee Gmecesb ie´eceerCe DeJeOeer keÀe ªHe efJeÐeceeve Lee~ Fmes ieesmJeeceer peer ves meeefnefl³ekeÀlee kesÀ Oejeleue Hej ueeves keÀe He´³eeme efkeÀ³eeb~ efheÀj Yeer ieesmJeeceer peer ves lelmece Meyoesb kesÀ peve-megueYe ªHe keÀes ner meowJe He´³eesie efkeÀ³ee~ Gvnesbves meowJe ueøeve, Me$egIve , Hetjye Deeefo kesÀ He´³eesie keÀes ueãceCe, Me$egIve leLee HetJeõ Deeefo mes He´eLeefcekeÀlee oer~ efheÀj Yeer ³e$e-le$e GvekeÀer j®eveeDeesb cesb mebmkeÉÀle leLee heÀejmeer GÃce kesÀ Meyoesb keÀe He´³eesie efceuelee nw~ ieesmJeeceer peer ves Fleveer He³eeõHle cee$ee cesb peve-peerJeve cesb He´®eefuele Meyoesb keÀe He´³eesie efkeÀ³ee efkeÀ ³en keÀLeve þerkeÀ ner He´leerle neslee nw efkeÀ kesÀJeue leguemeer Üeje He´³egkeÌle Meyoesb kesÀ DeeOeej Hej jeøì^ Yeeøee keÀe SkeÀ yengle yeæ¾e keÀesMe lew³eej nes mekeÀlee nw ~ MegkeÌue peer kesÀ Meyoesb cesb ³en SkeÀ keÀefJe ner efnvoer keÀes He´ewæÑ meeefnefl³ekeÀ Yeeøee efmeà keÀjves kesÀ efueS keÀeheÀer nw ~