mees ®eeoj megj vej cegefve DeesæÑer,

DeesefæÑ kesÀ cewueer keÀj oerveer ®eoefj³ee ,

oeme keÀyeerj peleve meesb DeesæÑer,

p³eesb keÀer l³eesb Oeefj oerveer ®eoefj³ee ~

YeefkeÌlekeÀeue keÀe He´ejbYe keÀyeerj pewmes ceneve meble, meceepe megOeejkeÀ SJeb oeMeõefvekeÀ keÀefJe Üeje ngDee ~ GvekeÀer JeeCeer cesb mJeevegYetefle keÀer MeefkeÌle leLee Ëo³e cesb Demeerce DeelceefJeMJeeme Lee ~ GvekeÀe meeefnl³e Gme Oetue-Oetmeefjle jlve kesÀ meceeve nw, efpemes meeefnl³e-HeejKeer efpelevee ner jieæ¾les nQ, Gmecesb Gleveer ner DeeueewefkeÀkeÀ ®ecekeÀ Deeleer nw ~ keÀyeerj meeefnl³e mes He´YeeefJele neskeÀj keÀeJ³e j®evee keÀjves Jeeues jJeervê veeLe ìwieesj keÀes efJeMJe keÀefJe nesves keÀe ieewjJe He´eHle ngDee ~ Ssmes ³eMemJeer meeefnl³ekeÀej SJeb ceveerøeer keÀes HeekeÀj efnboer meeefnl³e ieewjJeeefvJele ngDee nw ~

peerJeve JeÉÊe

keÀyeerjoeme peer keÀe peerJeve GvekesÀ keÀeJ³e keÀer ner Yeebefle jnm³ece³e nw ~ Jes keÀye, keÀneb Deewj efkeÀmekesÀ ieYeõ mes DeJeleerCeõ ngS, ³en meye efJeJeeoemHeo nw ~ meeceev³eleë GvekeÀe pevce meb.1456 Deewj ceÉl³eg meb.1575 ceevee peelee nw ~ GvekesÀ pevce mLeeve kesÀ mebyebOe cesb kegÀí efJeÜeve keÀeMeer Deewj kegÀí ceienj keÀe meceLeõve keÀjles nQ ~ yeveejme iepesefì³ej cesb GvekeÀe pevce mLeeve DeepeceieæÑ efpeues keÀe yesuemeje ie´ece efueKee ngDee nw ~ ³en He´efmeà nw efkeÀ keÀyeerj keÀe pevce SkeÀ efJeOeJee ye´eïeCeer kesÀ ieYeõ mes ngDee Deewj ueeskeÀ ueppee mes Gmeves Gme veJepeele efMeMeg keÀes uenjleeje veecekeÀ leeueeye kesÀ efkeÀveejs hesbÀkeÀ efo³ee ~ keÀeMeer kesÀ veerª Deewj veercee veecekeÀ mebleeve nerve pegueene obHeefle, pees GOej mes pee jns Les, Gme yeeuekeÀ keÀes Gþe uee³es Deewj GmekeÀe Heeueve-HeesøeCe efkeÀe ~ FmekesÀ He´efleketÀue keÀyeerjHebefLe³eesb keÀe efJeMJeeme nw efkeÀ keÀyeerj p³eesefle-mJeªHe uenjleeje kesÀ keÀceue-He$e Hej DeJeleerCeõ ngS Les ~

keÀne peelee nw efkeÀ Jes HeæÑs efueKes veneR Les--"ceefme keÀeieo ít³ees veneR keÀuece ie¿ees veefnb neLe" ~ Hej GvekeÀer j®eveeDeesb kesÀ DeO³e³eve mes ³en Helee ®euelee nw efkeÀ GvekeÀe ÿeeve Del³eble efJeMeeue Lee ~ Jes melmebie cesb yengle Deevebo keÀe DevegYeJe keÀjles nQ ~ mJeeceer jeceevebo ves peye Fvnsb veer®eer peeefle keÀe nesves kesÀ keÀejCe oerãee osves mes DemJeerkeÀej keÀj efo³ee lees ³es iebiee kesÀ Ieeì keÀer meeræÑer Hej meeskeÀj mJeeceer peer kesÀ ®ejCe keÀer þeskeÀj KeeS ~ Fme Hej mJeeceer peer ves "jece-jece " keÀne Deewj FvneR oes Meyoesb keÀes iegªceb$e ceevekeÀj keÀyeerj ves Gvnsb ie gª ceeve efue³ee ~ kegÀí ueesie metheÀer meble MesKe lekeÀer keÀes FvekeÀe iegª ceeveles nQ ~ keÀyeerj ves FvekeÀe veece yeæ¾s Deeoj kesÀ meeLe efue³ee nw ~ ®eens Jes keÀyeerj kesÀ iegª Yeues ner ve jns nesb, Hej GvekeÀe keÀyeerj mes yeæ¾e mebyebOe jne ~ keÀyeerj ves GvekeÀer ®e®eeõ keÀer nw--

`Ieì Ieì nw DeefJeveemeer, megveng lekeÀer legce MesKe'

keÀyeerj keÀe HeeefjJeeefjkeÀ peerJeve SkeÀ meeOeg SJeb HeefJe$e pegueens keÀe peerJeve Lee ~ keÀHeæ¾e yegvevee GvekeÀer DeepeerefJekeÀe Leer ~

nce Iej metle leveefnb efvele leevee ~ nce Iej metlele veefnb efvele leevee ~~

keÀne peelee nw efkeÀ GvekeÀe efJeJeen ueesFõ veecekeÀ SkeÀ m$eer mes ngDee Lee efpememes keÀceeue Deewj keÀceeueer veecekeÀ oes mebleeves ngF¥ ~ GvekeÀer SkeÀ m$eer Oeefve³ee Yeer yeleeFõ peeleer nw ~ keÀyeerj ves He³eeõHle Ye´ceCe efkeÀ³ee ~ Deewj GvekesÀ peerJeve keÀeue cesb ner GvekeÀer ce³eeõoe He³eeõHle yeæÑ ieFõ Leer ~ GvekeÀer ceÉl³eg ceienj cesb ngFõ ~ keÀyeerjHebefLe³eesb keÀe keÀLeve nw efkeÀ GvekesÀ MeJe kesÀ peueeves ³ee oheÀveeves kesÀ He´Mve Hej efnbot Deewj cegmeueceeveesb cesb mebIeøeõ nes ie³ee ~ Fleves cesb GvekeÀe MeJe uegHle nes ie³ee Deewj Jeneb kegÀí hetÀue jn ieS efpevnsb DeeOee-DeeOee efnbot Deewj cegmeueceeveesb ves yeebì keÀj DeHeves DeHeves Ñbie mes GvekeÀe Debeflece mebmkeÀej efkeÀ³ee ~

j®eveeSb

Fme ceneve keÀefJe ves mJe³eb kegÀí veneR efueKee, yeefukeÀ GvekeÀer ceÉl³et kesÀ yeeo GvekesÀ efMeø³eesb ves GvekeÀer j®eveeDeesb keÀes mebkeÀefuele efkeÀ³ee pees "yeerpekeÀ" kesÀ veece mes He´efmeà nQ Deewj efpemekesÀ leerve Yeeie nQ--

1. meeKeer ³ee meueesne (oesne)
2. Meyeo (Heo)
3. jcewveer

FmekesÀ DeefleefjkeÌle keÀyeerj kesÀ yengle mes íbo "iegªie´vLe meenye" cesb efceueles nQ ~ meeLe ner Dev³e Yeer yengle mes nmleefueefKele ie´vLe keÀyeerj kesÀ veece mes efceueles nQ ~ FvekeÀer j®eveeDeesb kesÀ leerve He´cegKe mecHeeove ngS nQ--

1. keÀyeerj ie´vLeeJeueer
2. meble keÀyeerj
3. keÀyeerj ie´vLeeJeueer

oeMeõefvekeÀ efJe®eej

keÀyeerj SkeÀ oeMeõefvekeÀ cenelcee Les ~ Gvnesbves Hejce lelJe, peerJelelJe Deewj cee³ee keÀe efJeJes®eve DeHeveer j®eveeDeesb cesb He´e³eë efkeÀ³ee nw ~ "cee³ee ceneþieveer" kesÀ ªHe cesb ef®eef$ele ngFõ nw Deewj Jener mebHetCeõ Deÿeeve Deewj ceesn keÀer peveveer nw ~ Deleë Gmemes ígìkeÀeje Heevee peerJe keÀe He´Lece keÀleõJ³e nw ~ ye´ïee DeueewefkeÀkeÀ, Depej, Decej Deewj iegCeeleerle nw ~ Jen ve DeJeleej ueslee nw, ve pevcelee nw Deewj ve cejlee nw ~ Jen pees nw, Jener nw, GmekeÀer DevegYetefle nes mekeÀleer nw, Hej GmekeÀe JeCeõve veneR nes mekeÀlee, ke̳eesbefkeÀ Jen Meyoeleerle nw ~ peerJe Gmeer ye´ïee mes He´keÀeefMele nw ~ cee³ee keÀe DeeJejCe nìves Hej peerJe ye´ïece³e nes peelee nw--

ueeueer cesjs ueeue keÀer, efpele osKees eflele ueeue

ueeueer osKeve ceQ ieFõ, ceQ Yeer nes ieFõ ueeue

oeMeõefvekeÀ ¢eføì mes keÀyeerj DeÜwleJeeoer nQ ke̳eesbefkeÀ FvekeÀer ¢eføì cesb ye´ïee Deewj peerJe cesb keÀesFõ Deblej veneR nw--

peue efye®e kegbÀYe, kebgÀYe efye®e peue nw, yeenj Yeerlej Heeveer ~

hetÀìe kegbÀYe peue peueefnb meceevee, mebleesb ³enw yeKeeveer ~

Yeejleer³e DeÜwleJeeo kesÀ DeefleefjkeÌle Dev³e oMeõveesb keÀe He´YeeJe Yeer keÀyeerj Hej Heæ¾e ~ jece®evê MegkeÌue kesÀ Devegmeej "Yeejleer³e ye´ïeJeeo kesÀ DeefleefjkeÌle metefheÀ³eesb kesÀ YeeJeelcekeÀ jnm³eJeeo, nþ³eesefie³eesb kesÀ meeOeveelcekeÀ jnm³eJeeo Deewj JewøCeJeesb kesÀ DeefnbmeeJeeo Deewj He´HeefÊeJeeo keÀe cesue keÀjkesÀ (Gvnesbves) DeHevee HebLe Keæ¾e efkeÀ³ee ~"

meeceeefpekeÀ efJe®eej

efpeme mece³e keÀyeerj keÀe pevce ngDee, Gme mece³e cegmeueceeveesb keÀe Meemeve Yeejle cesb ¢æÑ nes ®egkeÀe Lee ~ efnbot-cegmeueceeveesb kesÀ DeeHemeer Yeso-YeeJe kesÀ DeefleefjkeÌle efnbogDeesb kesÀ ner GöbÀ®e-veer®e Jeiees¥ cesb yeæÑe mebIeøeõ ®eue jne Lee ~ keÀyeerj ves SkeÀ me®®es ueeskeÀvee³ekeÀ keÀer Yeebefle oesveesb ner Jeiees¥ keÀer yegjeF³eesb keÀe Keb¾ve efkeÀ³ee Deewj mener ceeieõ keÀe GHeosMe efo³ee~ Gvnesbves mHeøì Meyoesb cesb keÀne--

Dejs Fve oesGve jen ve HeeFõ

efnbot DeHeveer keÀjw yeæÑeFõ ieeiej ígJeve ve osFõ ~

cegmeefuece FvekesÀ Heerj Deewefue³ee cegieerõ cegieeõ KeeFõ

efnbot legªkeÀ keÀer SkeÀ jen nw mebleesb ³enw yeleeFõ ~

Gvnesbves oesveesb Oecees¥ keÀer ªefæѳeesb SJeb keÀceõkeÀeb¾esb keÀe Keb¾ve efkeÀ³ee ~ SkeÀ Deesj cetefleõHetpee, kebÀþer, ceeuee Deeefo Dee¾byejesb Hej Gvnesbves J³ebi³e efkeÀ³ee--

1. ogefve³ee Ssmeer yeeJejer HeeLej Hetpeve pee³e ~
2. kebÀþer Heefnjs nefj efceue w, lees yeboe Heefnjw kegbÀoe ~ Deeefo

lees otmejer Deesj cegmeueceeveesb kesÀ yee¿ee®eejesb Hej Gvnesbves He´nej efkeÀ³ee--

1. efove Yej jespee jnle nw, jele nvele nw iee³e ~

³en lees Ketve Jen yeboieer, kewÀmeer Kegmeer Kegoe³e ~~


2. ceefmpeo Yeerlej ceguuee HegkeÀejw, ke̳ee meeefnye lesje yenje nw ~ Deeefo

FmekesÀ DeefleefjkeÌle efnbogDeesb kesÀ Deboj J³eeHeHle ígDeeítle, TB®e veer®e kesÀ YeeJeesb keÀe Gvnesbves Keb¾ve efkeÀ³ee efJeMesøeleëGbÀ®eer peeefle Jeeueesb keÀe Gvnesbves heÀìkeÀeje ~ keÀeMeer kesÀ Hebef¾leesb kesÀ efmej Hej yewþ keÀj Gvnesbves ³en keÀnves keÀe meenme efkeÀ³ee--

pees legce nes yeeïeefve kesÀ peeS ~

Deewj jen legce keÀens ve Dee³es ~~

Fme He´keÀej keÀyeerj Del³evle G®®e keÀesefì kesÀ ¬eÀeefvleoMeerõ cenelcee Les, efpevnesbves meceepe cesb SkeÀelcekeÀlee ueeves kesÀ efue³es DeHeves keÀeJ³e keÀes ceeO³ece yevee³ee ~

YeeJe Heãe (jnm³eJeeo)

keÀyeerj SkeÀ cenelcee ner veneR, He´l³egled SkeÀ G®®e keÀesefì kesÀ keÀefJe Yeer Les ~ DeHeves YeeJe-ueeskeÀ cesb efJe®ejCe keÀjles ngS peye Jes YeeJeeJesMe kesÀ Deefle G®®e Oejeleue Hej HengB®e peeles nQ lees GvekeÀe DeueewefkeÀkeÀ meÊee mes He´sce, jme keÀer Oeeje cesb HetÀì efvekeÀuelee nw ~ GvekeÀe keÀeJ³e ieerlece³e nes Gþlee nw Deewj ueewefkeÀkeÀ ¢eføì mes Gmecesb êeÉbieej jme kesÀ nesles ngS Yeer, jnm³eelcekeÀlee keÀe meb®ejCe nesves ueielee nw ~ keÀyeerj keÀe YeeJe-ueeskeÀ DeueewefkeÀkeÀ meÊee kesÀ He´sce mes Flevee HeefjHetCeõ LeeefkeÀ GmekesÀ He´meeo cee$e mes jefJe yeeyet efJeMJe-efJeK³eele keÀefJe nes iemes ~ keÀyeerj ves ye´ïe kesÀ He´efle DeHeves jnm³ece³e ieerleesb keÀe meÉpeve ye´ïe keÀes vee³ekeÀ Deewj mJeleë keÀes veeef³ekeÀe ceeve keÀj efkeÀ³ee nw ~ Fve ieerleesb cesb Ëo³e keÀer mejuelee, ueeskeÀ-keÀeJ³e keÀer ceesnkeÀlee lees nw ner, meeLe ner Deveble meÊee mes efceueve keÀe mebkesÀle Yeer nw ~ osefKe³es -

1. nefj ceesje efHeG ceQ jece keÀer yentgefj³ee ~
2. ogueefnve ieeJees cebieue®eej, nceejs Iej Dee³es jece Yeleej ~ Deeefo

FmekesÀ DeefleefjkeÌle YeefkeÌleYeeJe mes Yeer Gvnesbves keÀne -

pesefnb vej jece Yeieefle veneR meeOeer ~

pevecele keÀme ve cegSG DeHejeOeer ~~

keÀuee-Heãe (Mewueer)-

keÀyeerj cesb keÀuee keÀce nw ~ íbo Meem$e kesÀ efve³eceesb leLee DeuebkeÀej -efJeÿeeve mes GvekeÀe Heefj®e³e veneR Lee~ Deleë Fve ¢eføì³eesb mes GvekeÀe keÀeJ³e Glevee cenlJeHetCeõ veneR nw~ íbo keÀer ¢eføì mes Gvnesvebs oesne (meeKeer) , Heoesb (Meyeo) Je jcewefve³eesb keÀe He´³eesie efkeÀ³ee~ Fvecesb Yeer GvekeÀer mJeleb$e JeÉefÊe meJeõ$e ¢eføìiees®ej nesleer nw~ efve³eceesb cesb yeOekeÀj ®euevee GvekesÀ mJeYeeJe cesb nervenerb Lee ~ DeuebkeÀej Yeer ³eoe-keÀoe Gvecesb mJeeYeeefJekeÀ ªHe mes Dee ie³es nQ, Hej Ssmes mLeue yengle keÀce nQ~ Gvnesvebs DeHeves YeeJeesb keÀes oes ªHeesb cesb J³ekeÌle efkeÀ³ee nw- (1) mHeøì SJeb mejue He´Jeen -HetCeõ JeCeõveesb cesb, (2) ogªn SJeb jnm³ece³e GueìJeeefme³eesb cesb ~ He´Lece ªHe lees GvekeÀe meeOeejCeleë YeefkeÌle YeeJe, SJeb Keb¾veelcekeÀ JeCeõveesb Deeefo cesb efceuelee nw Deewj otmeje ªHe mebmeej cesb cee³ee keÀer efJe¾cyevee kesÀ ef®e$eCe cesb, pewmes -

vew³ee efyepe veefo³ee ¾tyeefle pee³e ~

³ee

nw keÀesFõ iegª ÿeeveer peiele ceBn Gueefì yeso yegPew ~

Heeveer ceBn HeeJekeÀ yejw, DebOeefn DeeBefKevn megPew ~~

iee³e lees veenj keÀes Oej Kee³ees, veenj Kee³ees ®eerlee ~

Yeeøee

Heb. jece®ebê MegkeÌue ves keÀyeerj keÀer Yeeøee keÀes "meOegkeÌkeÀæ¾er" veece efo³ee ~ Gmes "Heb®ecesue efKe®eæ¾er" Yeer keÀne ie³ee nw~ Fve oesveesb ner keÀLeveesb keÀe DeefYeHe´e³e Flevee ner nw efkeÀ meeOet-mebleesb keÀer Yeeøee keÀer Yeebefle keÀyeerj keÀer Yeeøee Yeer SkeÀ efceueer -pegueer Yeeøee Leer ~ JeemleJe cesb GvekeÀer j®eveeDeesb cesb He´Oeevelee Hetjyeer (YeespeHegjer) keÀer nw -

cesjer yeesueer Hetjye keÀer , mecePes efyejuee keÀes³e ~

Hej meeLe ner Gmecesb ye´pe, DeJeOeer , jepemLeeveer, Hebpeeyeer Deeefo He´ebleer³e YeeøeeDeesb SJeb mebmkeÉÀle , Dejyeer, heÀejmeer Deeefo He´e®eerve YeeøeeDeesb kesÀ Meyo Yeer He´®egj cee$ee cesb efceueles nQ ~ keÀyeerj keÀer Yeeøee kesÀ DeO³e³eve mes ³en efmeà neslee nw efkeÀ Gvnesbves He´ekeÉÀle Deewj DeHeYe´bMe GÃce kesÀ yengle mes Meyoesb keÀe He´³eesie efkeÀ³ee nw efpevnsb ve mecePeves kesÀ keÀejCe GvekeÀer JeeefCe³eesb keÀe þerkeÀ DeLeõ Yeer veneR mecePee peelee nw~ keÀyeerj Yeeøee keÀes DeHeveer F®íevegmeej DeLeõ yeesOekeÀ yevee uesles nw~ ¾eö. npeejer He´meeo efÜJesoer ves Gvnsb JeeCeer keÀe ef¾keÌìsìj keÀne efpevekesÀ meeceves Yeeøee meowJe efmej PegkeÀe³es Keæ¾er jnleer nw~