efnvoer meeefnl³e cesb veJe³egie kesÀ DeeefJeYeeõJe kesÀ meeLe ner meeefnl³e efãeeflepe Hej efpeme yeeuesvê Yeejlesvog keÀe Go³e ngDee Gmeves DeHeveer yengcegKeer He´efleYee keÀer Meerleue ®eeöoveer mes meeefnl³e peiele keÀes peieceiee efo³ee ~ Yeejlesvog DeHeves ³egie keÀer He´JeÉefÊe³eesb kesÀ He´efleefveefOe keÀefJe Les~

peerJeve-JeÉÊe

DeeHe keÀe pevce keÀeMeer kesÀ SkeÀ mecHevve JewM³e HeefjJeej cesb meved 1850 cesb ngDee Lee ~ ³en Jen mece³e Lee efpemekesÀ meele ner Jeøeõ yeeo 1857 keÀe He´Lece mJeeleb$³e mebie´ece efíæ¾e Lee~ FvekesÀ efHelee efiejOejoeme efnvoer kesÀ SkeÀ De®ís keÀefJe leLee He´Lece veeìkeÀkeÀej Les ~ yeeu³eeJemLee cesb ner FvekesÀ ceelee-efHelee keÀe mJeieõJeeme nes ie³ee~ FvekeÀer efMeãee Del³eble meeceev³e ngFõ, Hejvleg ³es Fleves He´efleYeeMeerue keÀefJe Les efkeÀ Fvnesbves efnvoer, mebmkeÉÀle, GotõÉ yebieuee Deeefo keÀe De®íe ÿeeve He´eHle efkeÀ³ee~ yeeu³ekeÀeue cesb ner FvekesÀ Devoj keÀefJelee kesÀ DebkegÀj Gie DeeS Les~ Deewj keÀne peelee nw efkeÀ 5 Jeøeõ keÀer DeJemLee cesb ner Fvnesbves efvecveefueefKele oesne efueKee -

uew J³eesbæ¾e þeÑsö Ye³es Þeer Deefveªà megpeeve ~

JeeCeemegj keÀer mewv³e keÀes, nveve ueies YeieJeeve ~~

DeeHe yeæ¾s Goej He´keÉÀefle kesÀ oeveer J³eefkeÌle Les ~ jeøì^-Yeeøee kesÀ He´meej keÀe ye´le Fvnesbves DeHeves peerJeve cesb ues efue³ee Lee Deewj DeHeej meeefnl³e -meÉpeve kesÀ DeefleefjkeÌle keÀFõ Heef$ekeÀeDeesb keÀe mebHeeove keÀjkesÀ DeeHeves efnvoer keÀer Deesj ueesieesb keÀes DeekeÉÀøì efkeÀ³ee Lee~ Gmecesb GvekeÀer ªef®e efveceeõCe keÀer Deesj Leer~ meved 1884 cesb DeeHekeÀe osnevle nes ie³ee ~

keÉÀefle³eeB

keÀeJ³e kesÀ ªHe cesb DeeHe keÀer oes He´cegKe keÉÀefle³eeB nQ - He´sce hegÀueJeejer SJeb Yeejlesvog-megOee ~ FvekesÀ DeefleefjkeÌle DeveskeÀ hegÀìkeÀue ieerleesb keÀer j®evee³esb DeeHeves DeHeves veeìkeÀesb cesb leLee efJeefJeOe He$e-Heef$ekeÀeDeesb cesb keÀer ~ keÀeJ³e kesÀ DeefleefjkeÌle yengle mes veeìkeÀ, efveyebOe leLee Fefleneme ie´bLe Yeer DeeHeves efueKee ~

YeeJe-Heãe

Yeejlesvog ves Yeeøee SJeb efJe®eejesb keÀer pees ¬eÀebefle ieÐe kesÀ ães$e cesb GHeefmLele keÀer Jen keÀeJ³e cesb veneR~ keÀeJ³e cesb GvekesÀ Deeuebyeve Jener jns pees efnvoer - meeefnl³e kesÀ efHeíues keÀeueesb cesb jn ®egkesÀ Les~ jeOeekeÉÀøCe keÀer He´sce ueeruee, ceeveueeruee leLee He´keÉÀefle meewvo³eõ , FõMJej YeefkeÌle Deeefo efJeøe³eesb Hej Gvnesbves keÀefJelee efueKee~ Fvecesb Jes YeefkeÌle keÀeueerve keÀefJe³eesb keÀer YeeJe-Yetefce Hej Hengb®e ieS nQ~ He´keÉÀefle kesÀ ef®e$eCe cesb lees Gvnesbves Jen mepeerJelee uee oer nw, pees jerefle keÀeue cesb keÀoeef®ele mesveeHeefle keÀes íesæ¾ keÀj keÀesFõ Yeer ve uee mekeÀe~ ³ecegvee keÀer MeesYee keÀe Gvnesbves efkeÀlevee ceveesnj JeCeõve efkeÀ³ee nw -

keÀntB leerj Hej keÀceue Deceue meesefYele yeng Yeebefleve ~

keÀngB mewJeeefueve ceO³e kegÀcegefoveer ueefie jefn Heeöefleve ~~

kewÀ ¢ie Oeeefj DeveskeÀ pecegve efvejKeefle ye´pe-meesYee ~

kewÀ Gceies efHe´³e-efHe´³ee -He´sce kesÀ Deieefvele ieesYee ~~

YeefkeÌleYeeJe keÀer keÀeJ³e j®evee cesb Jes DeøìíeHe kesÀ keÀefJe³eesb kesÀ efvekeÀì Hengb®e peeles nQ ~ YeieJeeve keÉÀøCe kesÀ He´efle Jener DeemLee, Jener DeemeefkeÌle leLee ye´pe kesÀ He´efle Jener He´sce Fvnesbves J³ekeÌle efkeÀ³ee pees keÉÀøCe-YekeÌle keÀefJe³eesb ves efkeÀ³ee Lee~ pewmes -

Oeefve ³es cegefve JeÉvoeJeve yeemeer ~

ojmeve nsleg efJenbiece »w jns, cetjefle ceOegj GHeemeer ~~ Deeefo

³eneB Flevee Deewj efveosõMe keÀj osvee DeefveJee³eõ nw efkeÀ peneB Yeejlesvog DeHeveer DeefOekeÀebMe j®eveeDeesb cesb He´®eerve nQ, JeneB DeHeves mhegÀì ieerleesb cesb Deewj efJeMesøeleë veeìkeÀesb cesb DeeS ngS ieerleesb cesb Jes Del³eble ¬eÀeefvleoMeerõ efmeà ngS nw~Fve ieerleesb cesb meceepe-megOeej keÀer leerJe´ Jesovee, osMeHe´sce keÀer DevegHece PebekeÀer leLee mJeeleb$³e He´eefHle ke er ®ejce ueeuemee PeebkeÀleer ngFõ efoKeeFõ Heæ¾leer nw~ Fve ieerleesb cesb Yeejle kesÀ He´e®eerve JewYeJe Deewj HejeYeJe keÀes SkeÀ meeLe kewÀmes ³eeo efkeÀ³ee ie³ee nw, osKeves ³eesi³e nw -

ne³e ef®eÊeewj efveuepe let Yeejer ~

Depengb Keæ¾s Yeejleefnb ceböPeejer~~

pee efove legce DeefOekeÀej vemee³ees ~

lee efove ke̳eesb veefnb Oejefve mecee³ees ~

Fmeer YeeBefle HejeOeervelee kesÀ ogiegõCeesb keÀes Fbefiele keÀjkesÀ ceeefceõkeÀ ieerle Yeer efueKes -

DeeJeng meye efceefue jesJeng YeeFõ ~

Yeejle ogoõMee ve osKeer peeFõ ~~

meyeOeve efJeosMe ®eefue peele ³enw Deefle KJeejer

Fme He´keÀej Yeejlesvog ves keÀeJ³e cesb Yeer He´e®eerve YeeJeesb SJeb veJeerve efJe®eejesb keÀe SkeÀ mebiece GHeefmLele efkeÀ³ee ~ SkeÀ Deesj DeeHeves keÉÀøCe-YeefkeÌle-keÀeJ³e keÀer megvoj SJeb HeefjøkeÉÀle j®eHeveeSB He´mlegle keÀeR, lees otmejer Deesj veJeerve jeøì^er³e-¬eÀeefvle keÀe keÀeJ³e cesb Þeer ieCesMe efkeÀ³ee ~

keÀuee-Heãe

Yeejlesvog ves Mewueer keÀer ¢eføì mes DeHeveer He´e®eerve j®eveeDeesb cesb meJew³ee, oesne, kegÀC¾efue³ee Deeefo íboesb keÀe He´³eesie efkeÀ³ee ~ SkeÀ Deesj DeeHeves YeefkeÌlekeÀeueerve Heoesb cesb j®evee³esb keÀer lees otmejer Deesj veJe³egie kesÀ efueS He´ieerle-cegkeÌlekeÀesb keÀe Yeer He´ejbYe efkeÀ³ee ~

DeeHekesÀ keÀeJ³e cesb DeuebkeÀejesb keÀe meewøþJe Yeer oMeõveer³e nw ~ DeeHekeÀer j®evee³esb SkeÀ ner meeLe YeefkeÌlekeÀeueerve keÀeJ³e kesÀ ceeOeg³eõ SJeb êeÉbieej-keÀeueerve keÀeJ³e keÀer DeuebkeÀjCe-JeÉefÊe mes ³egkeÌle nw ~ He´cegKe ªHe mes DeeHeves DevegHe´eme, GHecee, GlHe´sãee, ªHekeÀ Deeefo meeceev³e DeuebkeÀejesb keÀe He´³eesie efkeÀ³ee ~ DevegHe´eme keÀer íìe osKesb-

lejefve levetpee leì leceeue leªJej yeng íeS ~

Fmeer He´keÀej mebosn DeuebkeÀej, ³ecegvee-MeesYee-JeCeõve kesÀ He´mebie cesb Heo-Heo Hej efceuelee nw -

efkeÀOeeQ cegkeÀj cesb erueKele GYeÀefkeÀ meye efvepe efvepe MeesYee ~

kewÀ He´veJele peue peeefve Hejce HeeJeve heÀue ueesYee ~~

Yeeøee

Yeejlesvog nefjM®evê ves ye´peYeeøee leLee Keæ¾er yeesueer oesveesb cesb keÀeJ³e j®evee keÀer ~ He´e®eerve Deeuebyeveesb mes ³egkeÌle He´sce, He´keÉÀefle SJeb YeefkeÌle-mebyebOeer j®eveeSB lees Gvnesbves ye´peYeeøee cesb He´mlegle keÀeR Deewj ieerleesb keÀer j®evee Keæ¾er yeesueer cesb ~ ye´peYeeøee kesÀ ªHe cesb He³eeõHle efveKeej FvekeÀer j®evee cesb efceuelee nw ~ Keæ¾er yeesueer keÀeJ³e keÀe lees He´ejbYe ner FvekesÀ mece³e mes neslee nw Deleë mJeYeeJeleë GmekeÀe ªHe kegÀí DeefmLej-mee jne ~

ieÐe - uesKekeÀ
Yeejlesvog nefjM®evê (ieÐekeÀej)

Yeejlesvog yeeyet keÀer cenÊee GvekesÀ keÀefJe ªHe cesb Gleveer veneR Leer efpeleveer ieÐekeÀej kesÀ ªHe cesb Leer ~ efnvoer cesb Keæ¾er yeesueer ieÐe keÀe He´eogYeeõJe lees GvekesÀ HetJeõ nes ®egkeÀe Lee efkeÀvoleg GmekeÀer Mewueer keÀe efveOeeõjCe , ªHe keÀer efmLejlee leLee ieÐe cesb efJeefJeOe meeefnl³e-j®evee keÀe keÀe³eõ GvneR kesÀ mece³e cesb ngDee~ Deleë mener DeLeõ cesb Yeejlesvog ner efnvoer-ieÐe -Oeeje kesÀ pevekeÀ keÀns pee mekeÀles nQ~ Yeejlesvog yeeyet kesÀ meeefnefl³ekeÀ cenlJe keÀe otmeje keÀejCe GvekeÀe yengcegKeer He´efleYee -mecceHevve nesvee nw~ SkeÀ Deesj Jes SkeÀ meheÀue êeÉbieejer, YekeÌle SJeb meeceeefpekeÀ YeeJe-He´Oeeve keÀefJe Les lees otmejer Deesj SkeÀ meheÀue veeìkeÀkeÀej, efveyebOekeÀej, keÀneveerkeÀej Deewj GHev³eemekeÀej Yeer Les~ Gvnsb ieÐe keÀer meYeer efJeOeeDeesb kesÀ pevceoelee kesÀ ªHe cesb mJeerkeÀej efkeÀ³ee peelee nw~ GvekesÀ cenlJe keÀe SkeÀ leermeje keÀejCe ³en nw efkeÀ Gvnesbves peneB meeefnl³e cesb veJeerve Mewueer, veJeerve Yeeøee, veJeerve efJeOeeDeesb keÀe He´eogYeeõJe keÀjkesÀ DeeOegefvekeÀlee keÀe ÞeerieCesMe efkeÀ³ee, JeneR Gvnesbves meeefnl³e cesb veJeerve jeøì^er³e ®eslevee, veJeerve osMe-YeefkeÌle SJeb meceepe-megOeej kesÀYeeJeesb keÀes Yej keÀj veJe³egie keÀe GodIeesøeefkeÀ³ee~ Fve keÀejCeesb mes ner Jes DeeOegefvekeÀ ³egie kesÀ met$eOeej Deewj efnvoer meeefnl³e -ieieve kesÀ Fvog kesÀ ªHe cesb He´efleeføþle nQ~

ieÐe-Mewueer

Yeejlesvog kesÀ mece³e lekeÀ ieÐe cesb oes Mewefue³eeB He´®eefuele LeeR ~ SkeÀ jepee efMeJe He´meeo keÀer Dejyeer-heÀejmeer He´Oeeve Mewueer Deewj otmejer jepee ueãceCe efmebn keÀer 'efJeMegà efnvoer' Mewueer pees mebmkeÉÀle-He´Oeeve Leer ~ Yeejlesvog ves Fve oesveesb Mewefue³eesb mes HeÉLekeÀ SkeÀ veJeerve ceO³eceeieerõ³e Mewueer keÀe DevegmejCe efkeÀ³ee pees meYeer Jeieõ kesÀ ueesieesb Üeje Hemevo keÀer peeves ueieer~ Fme He´keÀej Gvnesbves efnvoer cesb Gme Mewueer keÀe He´Jeleõve efkeÀ³ee efpemekeÀe He´Jeen DeJeeOe ieefle mes Deepe lekeÀ kesÀ ieÐe-meeefnl³e cesb efceuelee nw Deewj FmeerefueS Gvnsb efnvoer ieÐe Mewueer keÀe He´JeleõkeÀ Yeer keÀne peelee nw~

efJeÜeveesb ves Yeejlesvog keÀer Mewueer keÀes efJeefJeOe ªHeesb cesb osKee nw, GvekeÀer Mewefue³eesb kesÀ ªHe He´Oeeveleeë oes He´keÀej kesÀ nwb -

(1) FefleJeÉÊeelcekeÀ Mewueer - ³en He´Oeeveleë GvekesÀ veeìkeÀesb cesb FefleJeÉÊeesb , JeCeõveesb, Feflenemeesb Deeefo cesb efceueleer nw~ efpemecesb efJeøe³e keÀes mHeøì, meerOes, SJeb mejue Ñbie mes JeefCeõle keÀj efo³ee peelee nw~ ³en Mewueer SkeÀ He´keÀej mes Heefj®e³e osleer nw Deleë Fmes Heefj®e³eelcekeÀ Mewueer Yeer keÀn mekeÀles nQ~

(2) YeeJeelcekeÀ Mewueer - JeemleJe cesb ³ener Yeejlesvog keÀer He´efleefveefOe Mewueer keÀner pee mekeÀleer nw~ veeìkeÀesb kesÀ Ëo³e-mHeMeerõ mLeueesb Hej ³en Mewueer GYej Dee³eer nw~ Fme Mewueer keÀer efJeMesøeleeSb -keÀeJ³ece³elee , He´Jeen, mejmelee nw~ ¾eö. peievveeLe Meceeõ kesÀ Devegmeej FvekeÀer YeeJeeJesMe Mewueer Yeer oes He´keÀej keÀer nw- SkeÀ Jen efpemecesb Jes DeefOekeÀ YeeJeeJesMe cesb nesles nQ pewmes DeeJesMe Deeves Hej keÀesFõ J³eefkeÌle peuoer-peuoer keÀFõ Jeeke̳e keÀn peelee nw otmejer Jen efpemecesb Jes keÀce YeeJeeJesøe cesb nesles nQ~ Fmecesb keÀYeer-keÀYeer DeelceãeesYe, keÀìgDevegYetefle SJeb J³ebieHetCeõ DeefYeJ³ebpevee nesleer nw~ Fme Mweueer cesb YeeJeeelckeÀlee keÀìglee nesleer nw~ Fme Mewueer cesb YeeJeelcekeÀ Deelegjlee mes He´Oeeve J³ebieelcekeÀ Mewueer keÀe veece efo³ee nw~ veerueosJeer keÀer YetefcekeÀe cesb Fme Mewueer keÀe megvoj GoenjCe efceuelee nw-

"peye cegPes jceCeer ueesie cesoefmebef®ele kesÀMe-jeefMe, keÀÉef$e"cekebgÀleue petì, efceL³ee jlveeYejCe Deewj efJeefJeOe JeCeõ Jemeve mes Yeteføele, ãeerCe keÀefì osMe keÀmes efvepe-efvepe HeefleieCe kesÀ meeLe He´mevve Jeove FOej mes GOej heÀj heÀj keÀue keÀer Hegleueer keÀer Yeebefle efheÀjleer ngFõ efoKeeFõ Heæ¾leer nQ, leye Fme osMe keÀer meerOeer-meeoer efm$e³eesb keÀer nerve-oMee keÀe cegPes mcejCe nes peelee nw~

FmekesÀ DeefleefjkeÌle GvekeÀer Mewueer keÀe Dev³e ªHee Yeer ncesb He´eHle neslee nw efpemes nce ieJesøeCeelcekeÀ Mewueer keÀn mekeÀles nQ~ Fme Mewueer keÀe ªHe Yeer ncesb GvekesÀ Üeje efueKes ie³es meeefnefl³ekeÀ SJeb SsefleneefmekeÀ efveyebOeesb cesb efceuelee nw~ GvekeÀer Fme Mewueer keÀer He´cegKe efJeMesøelee efJeøe³e keÀe efJeJes®eve nw~

Yeeøee

keÀne pee ®egkeÀe nw efkeÀ Yeejlesvog kesÀ mece³e efnvoer meeefnl³e kesÀ SkeÀ ®eewjens Hej Keæ¾e Lee~ Yeejlesvog ves efpeme He´keÀej nj ães$e cesb GmekeÀe efoMee efveosõMeve efkeÀ³ee Gmeer He´keÀej Yeeøee kesÀ ães$e cesb Yeer~ Yeeøee cesb Gme mece³e keÀneR mebmkeÉÀle-ce³elee Leer lees keÀneR Dejyeer-heÀejmeer keÀe Demej, keÀneR Hebef¾leeTHeve Lee lees keÀneR GotõoeB ueesiees keÀer ®egueyegueenì Deewj jJeeveer Leer~ Yeejlesvog ves Fve meYeer kesÀ yeer®e DeHevee SkeÀ efvepeer jemlee DeHevee³ee efpemecesb He´Oeevelee mebmkeÉÀle He´Oeeve lelmece SJeb leÓJe Meyoesb keÀer Leer, Hej Dev³e YeeøeeDeesb kesÀ He´®eefuele Meyoesb mes Yeer keÀesFõ Hejnspe veneR Lee~ HeÐe cesb lee Gvnesbves DeefOekeÀebMeleë ye´peYeeøee keÀes DeHevee³ee, Hej ieÐe cesb Keæ¾er yeesueer keÀes He´efleeføþle keÀjves keÀe Þes³e Yeejlesvog keÀe ner nw~ GvekeÀe GÎsM³e Lee efkeÀ efnvoer keÀes pevelee keÀer Yeeøee kesÀ ªHee cesb He´efleeføþle efkeÀ³ee pee³e, DeleSJe Gvnesbves Gmes mejue, megyeesOe, He´JeenHetCeõ SJeb He´meeo iegCe³egkeÌle yevee³ee~ FvekeÀer Yeeøee keÀer Dev³e efJeMesøeleeSB efvecveefueefKele nQ -

(1) J³eeJeneefjkeÀlee - FvekeÀer Yeeøee Del³eble J³eeJeneefjkeÀ nw efpemecesb J³eJenej cesb Deeves Jeeues Dejyeer-heÀejmeer ³ee mebmkeÉÀle Deeefo kesÀ Meyoesb keÀes mJe®ívoleeHetJeõkeÀ DeHevee³ee ie³ee nw~ Gvecesb 'keÀheÀve' 'keÀuespee' mes ueskeÀj 'Yeuesceeveme' 'iegveer' 'DeeHegme' pewmes peve-He´®eefuele Meyoesb keÀe He´³eesie efceuelee nw~ neB Dejyeer-heÀejmeer GÃce kesÀ Meyoesb ke es ie´nCe keÀjles mece³e Gvnesbves GvekesÀ veer®es mes vegkeÌles nìekeÀj GvekesÀ efnvoer G®®eejCe Jeeues ªHe keÀe He´®eej efkeÀ³ee~

(2) cegneefJejsoeveer- cegneefJejesb SJeb ueeskeÀesefkeÌle³eesb kesÀ He´³eesie mes efkeÀmeer Yeer Yeeøee cesb peerJeve Dee peelee nw~ Yeejlesvog keÀer Yeeøee cesb peerJeve Dee peelee nw~ Yeejlesvog keÀer Yeeøee Fme He´keÀej keÀer mepeerJelee mes meJeõ$e Yejer Heæ¾er nw~ 'ietöies keÀe iegCe' 'DebOes keÀer uekeÀæ¾er' 'PekeÀ ceejvee' Deeefo cegneefJejesb keÀe He´³eesie yeæ¾s ner GHe³egkeÌle DeJemejesb Hej efkeÀ³ee ie³ee nw~

(3) mebmkeÉÀlece³elee SJeb meceemeeble -HeoeJeueer - meeOeejCele³ee GvekeÀer Yeeøee mebmkeÉÀlece³e nw Deewj YeeJeelcekeÀ mLeueesb Hej meceemeesb keÀe He´³eesie Yeer He´Yetle cee$ee cesb efceuelee nw~

(4) Hebef¾leeTHeve keÀer He´JeÉefÊe Gvecesb He´e³eë veneR nw Hej ³eLee-mLeeve Fme He´keÀej kesÀ Meyoesb kesÀ Yeer He´³eesie Gvecesb efceue peeles nQ pewmes 'M³eece-leeFõ' (M³eecelee), 'efJeÐeevegjeefielee' (efJeÐeevegjeie) , YeFõ (ngFõ) , keÀneles nQ~ (keÀnueeles) nQ~

(5) nem³e SJeb J³ebie - "efnvoer uesKekeÀesb cesb Yeejlesvog nefjM®evê ves meyemes Henues ieÐe keÀer Yeeøee cesb nem³e Deewj J³ebie keÀe Hegì efo³ee~" Ssmes mLeeveesb Hej FvekeÀer Yeeøee cesb ie´eceerCe peerJeve cesb He´³egkeÌle Meyoesb SJeb cegneJejesb keÀe He´³eesie efceuelee nw~

Fme He´keÀej Yeejlesvog yeeyet DeeOegefvekeÀ efnvoer-meeefnl³e kesÀ pevceoelee Deewj efoMeeefveosõMekeÀ nw~ GvekeÀer keÀerefleõ Keæ¾er yeesueer keÀer ieewjJe ieefjcee nw~