jepeYeeøee DeefOeefve³ece 1963 keÀer Oeeje 4 (1) kesÀ DeOeerve mebmeoer³e jepeYeeøee meefceefle ieefþle keÀer ieFõ Leer ~ Oeeje 4 (2) kesÀ DeOeerve Fme meefceefle cesb yeerme meom³e ueeskeÀ meYee mes Deewj ome meom³e jep³e meYee mes efve³egkeÌle efkeÀS ieS~ meefceefle ves DeHeves He´efleJesove keÀe He´Lece KeC¾ jeøì^Heefle keÀes peveJejer, 1987 cesb He´mlegle efkeÀ³ee, efpemecesb meefceefle ves kesÀvêer³e mejkeÀej kesÀ keÀe³eeõue³eesb ces b DevegJeeo J³eJemLee, DevegJeeo He´efMeãeCe, meboYeõ Deewj mebHetjkeÀ meeefnl³e kesÀ mebyebOe cesb DeHeveer efmeheÀeefjMesb oer nw ~He´efleJesove keÀe He´Lece KeC¾ DeefOeefve³ece keÀer Oeeje 4 (3) kesÀ Devegmeej leejerKe 8 ceFõ , 1987 keÀes mebmeo kesÀ oesveesb meoveesb kesÀ Heìue Hej jKee ie³ee leLee FmekeÀer He´efle³eeb meYeer jep³eesb /mebIe jep³e ães$eesb keÀer mejkeÀejesb keÀes Yespeer ieFõ~ ®etbefkeÀ efmeheÀeefjMeesb keÀe mebyebOe efJeefYevve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb cesb nesves Jeeues keÀecekeÀepe mes Lee, Deleë Fme mebyebOe cesb Gvemes Yeer je³e ueer ieFõ ~

2. jep³e mejkeÀejesb mes He´eHle celeesb Hej efJe®eej keÀjves kesÀ ye eo meefceefle Üeje keÀer ieFõ DeefOekeÀebMe efmeheÀeefjMeesb keÀes cetue ªHe cesb ³ee kegÀí mebMeesOeve kesÀ meeLe mJeerkeÀej keÀjves keÀe efveCeõ³e efue³ee ie³ee nw~ leovegmeej DeOeesnmleeãejer keÀes jepeYeeøee DeefOeefve³ece, 1963 keÀer Oeeje 4 (4) kesÀ DeOeerve meefceefle kesÀ He´efleJesove cesb keÀer ieFõ efmeheÀeefjMeesb kesÀ mebyebOe cesb jeøì^Heefle kesÀ efvecveefueefKele Devegmeej DeeosMe metef®ele keÀjves keÀe efveosMe ngDee nw ë-

(keÀ) Mesøe DevegJeeo keÀe³eõ keÀes Hetje keÀjvee

(1) heÀecees¥ keÀe DevegJeeo, cegêCe Deewj He´³eesie

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ jepeYeeøee DeefOeefve³ece keÀer GHeOeeje 3 (3) (kekeke) kesÀ Debleieõle Deeves Jeeues mebefJeoeDeesb Deewj keÀjejesb leLee ueeFmesbmeesb, Hejefceìesb , veesefìmeesb Deewj ìsb¾jesb keÀs meYeer heÀeceesb keÀes efnvoer cesb Devegefole keÀjeves leLee efÜYeeøeer ªHe cesb íHeJeeves keÀer ³eLeeMeerIe´ J³eJemLee keÀer peeveer ®eeefnS leeefkeÀ ³es efnvoer Deewj Debie´speer oesveesb cesb peejer efkeÀS pee mekesbÀ ³ee Yejs pee mekesbÀ ~

mejkeÀej ves ³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer nw~ jepeYeeøee efJeYeeie, ieÉn ceb$eeue³e efJeefYevve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes Fme mebyebOe cesb keÀejõJeeFõ keÀjves kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosMe peejer keÀjsb ~

(2) keÀes¾esb Deewj cewvegDeueesb Deeefo kesÀ DevegJeeo kesÀ efueS mece³e-meercee keÀe efveOeeõjCe

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efpeve keÀes¾esb, cewvegDeueesb keÀe DeYeer lekeÀ DevegJeeo veneR ngDee nw, GvekesÀ DevegJeeo keÀer J³eJemLee lelkeÀeue keÀer peeS efpememes ³en keÀe³eõ 1987 keÀ Deble lekeÀ Hetje nes peeS ~

meefceefle Üeje efveOeeõefjle DeJeefOe Henues ner meceeHle nes ®egkeÀer nw ~ Mesøe DevegJeeo keÀe³eõ keÀer cee$ee keÀes osKeles ngS jsue ceb$eeue³e, meb®eej ceb$eeue³e leLee Yeejle kesÀ efve³eb$ekeÀ Je ceneuesKee HejerãekeÀ kesÀ keÀe³eeõue³e Üeje DevegJeeo kesÀ efueS Mesøe DeHeves keÀes¾esb, cewvegDeueesb Deeefo keÀe leLee kesÀvêer³e DevegJeeo y³etjes Üeje Dev³e ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo kesÀ Devegefole ve ngS keÀes¾esb Deewj cewvegDeueesb kesÀ DevegJeeo keÀe keÀe³eõ Deieues leerve Jeøees¥ cesb DeLeeõled 1991 kesÀ Deble lekeÀ Hetje efkeÀ³ee peeS ~ jãee ceb$eeue³e cesb ®etbefkeÀ DevegJeeo kesÀ efueS Mesøe keÀes¾esb Deewj cewvegDeueesb keÀer mebK³ee yengle DeefOekeÀ nw, Deleë jãee ceb$eeue³e Fme keÀe³eõ keÀes Jeøeõ 1994-95 kesÀ Deble lekeÀ Hetje keÀjs ~

(3) efJeefOe HegmlekeÀesb Deewj efveCeõ³eesb kesÀ DevegJeeo keÀe keÀe³eõ

(ke) meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeefOe/efveCeõ³e HegmlekeÀesb, efHe´Jeer keÀeGbefmeue (1837-1950), hesÀ¾jue-keÀesìõ Deewj G®®elece v³ee³eeue³e (1950-1968) Üeje efkeÀS ieS efveCeõ³eesb kesÀ DevegJeeo keÀe keÀe³eõ MeerOe´ efkeÀ³ee peeS leLee Fme keÀe³eõ kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀleevegmeej DeefleefjkeÌle Heoesb keÀe meÉpeve efkeÀ³ee peeS ~

Fme efmeheÀeefjMe keÀes Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe mJeerkeÀej efkeÀ³ee ie³ee nw efkeÀ pees efveCeõ³e Deye He´emebefiekeÀ veneR nQ, Gvnsbb íesæ¾ efo³ee peeS efpevekeÀe meej osves mes keÀece ®eue mekeÀlee nw, GvekeÀe meej cee$e lew³eej efkeÀ³ee peeS Deewj Mesøe keÀe DevegJeeo efkeÀ³ee peeS ~ DeHesefãele keÀejõJeeFõ efJeefOe Deewj v³ee³e ceb$eeue³e kesÀ efJeOee³eer efJeYeeie keÀe jepeYeeøee KeC¾ keÀjs ~

(keke) mebmeoer³e efJeefOe³eesb keÀe efnvoer Deewj He´eosefMekeÀ YeeøeeDeesb cesb DevegJeeo

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ jeøì^Heefle kesÀ 1960 kesÀ DeeosMe kesÀ Hewje-II kesÀ DevegmejCe cesb mebmeoer³e efJeefOe³eesb kesÀ He´eosefMekeÀ YeeøeeDeesb cesb DevegJeeo keÀe³eõ kesÀ efueS efJeOee³eer efJeYeeie kesÀ jepeYeeøee KeC¾ cesb mecegef®ele J³eJemLee GHeueyOe keÀjeFõ peeS ~

mebmeoer³e DeefOeefve³eceesb kesÀ He´eosefMekeÀ YeeøeeDeesb cesb DevegJeeo keÀe keÀe³eõ efJeOee³eer efJeYeeie kesÀ jepeYeeøee Keb¾ cesb Henues ner efkeÀ³ee pee jne nw ~ peneb lekeÀ efJeOes³ekeÀesb keÀe mebyebOe nw, mejkeÀejer efJeOes³ekeÀesb kesÀ DevegJeeo keÀe keÀe³eõ efJeOee³eer efJeYeeie keÀe jepeYeeøee Keb¾ keÀjsiee ~ He´eFJesì meom³eesb kesÀ efJeOes³ekeÀesb kesÀ efnvoer DevegJeeo keÀe keÀe³eõ Jeleõceeve J³eJemLee kesÀ Devegmeej ueeskeÀ meYee ³ee jep³e meYee meef®eJeeue³e keÀjsiee ~ He´ejcYe cesb Dev³e Yeejleer³e YeeøeeDeesb cesb He´eFJesì meom³eesb kesÀ efJeOes³ekeÀesb kesÀ DevegJeeo keÀe keÀece Yeer efJeOee³eer efJeYeeie keÀe jepeYeeøee KeC¾ keÀjs ~ yeeo cesb Fmes ueeskeÀ meYee Deewj jep³e meYee meef®eJeeue³e keÀes meeQHes peeves Hej efJe®eej efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw ~

(kekeke) jep³eesb kesÀ DeefOeefve³eceesb keÀe efnvoercesb He´eefOekeÉÀle Heeþ

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ jepeYeeøee DeefOeefve³ece, 1963 keÀer Oeeje 6 kesÀ DevegmejCe cesb jep³eesb kesÀ DeefOeefve³eceesb kesÀ efnvoer cesb He´eefOekeÉÀle Heeþ lew³eej keÀjves kesÀ efueS efJeOee³eer efJeYeeie kesÀ jepeYeeøee KeC¾ cesb mecegef®ele J³eJemLee GHeueyOe keÀjeFõ peeS ~

jep³eesb kesÀ DeefOeefve³eceesb kesÀ efnvoer cesb He´eefOekeÉÀle Heeþ lew³eej keÀjves keÀe keÀece jep³e mejkeÀejesb keÀe nw ~ Fme efmeheÀeefjMe keÀes DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ kesÀ efueS jep³e mejkeÀejesb keÀes Yespe efo³ee peeS ~

(4) He´efMeãeCe meeceie´er keÀe DevegJeeo

meefceefle ves He´efMeãeCe meeceie´er kesÀ DevegJeeo kesÀ mebyebOe cesbb ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb, GHeeÀceesb leLee Dev³e mJee³eÊe mebieþveesb Deeefo kesÀ He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb He´³egkeÌle keÀer pee jner He´efMeãeCe meeceie´er keÀe efnvoer cesb DevegJeeo keÀjves kesÀ efueS Deie´lee kesÀ DeeOeej Hej legjvle keÀejõJeeFõ keÀer peeveer ®eeefnS leLee Fme keÀe³eõ keÀes mece³eyeà ³eespevee yeveekeÀj Deieues leerve Jeøees¥ cesb Hetje keÀj efue³ee peeS ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer efkeÀS ieS nQ, efpevekeÀe DevegHeeueve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo Üeje megefveefM®ele efkeÀ³ee peeS ~

(Ke) DevegJeeo J³eJemLee keÀe meg¢æÑerkeÀjCe

(5) He´efeÀ³ee meeefnl³e kesÀ DevegJeeo kesÀ efueS J³eJemLee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeefYevve He´keÀej kesÀ efveOeeõefjle keÀes¾esb/cewvegDeueesb/heÀecees¥ Deewj He´efeÀ³ee meeefnl³e kesÀ DevegJeeo keÀer Jeleõceeve J³eJemLee keÀes DeeJeM³ekeÀleevegmeej meg¢æÑ efkeÀ³ee peeS ~ ³en keÀece Fme mece³e ieÉn ceb$eeue³e kesÀ jepeYeeøee efJeYeeie kesÀ kesÀvêer³e DevegJeeo y³etjes, jsue ceb$eeue³e, jãee ceb$eeue³e, meb®eej ceb$eeue³e kesÀ ¾ekeÀ efJeYeeie leLee otj meb®eej efJeYeeie Deewj efJeefOe SJeb v³ee³e ceb$eeue³e kesÀ efJeOee³eer efJeYeeie cesb efkeÀ³ee pee jne nw ~ meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ JeneR Hej ³en keÀe³eõ efkeÀ³ee peelee jns leLee Gvnsb FmekesÀ efueS GHe³egkeÌle mlej kesÀ DeefleefjkeÌle keÀceõ®eeefj³eesb/DeefOekeÀeefj³eesb keÀer megefJeOeeSb legjvle GHeueyOe keÀjeFõ peeSb ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ mebyebefOele ceb$eeue³e/efJeYeeie Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjsb ~

(6) efÜYeeeføekeÀlee keÀer veerefle kesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS DevegJeeo J³eJemLee

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ owefvekeÀ leLee meleled ªHe mes ®eueves Jeeues meeceev³e keÀe³ees¥ cesb Yeer mejkeÀej keÀer efÜYeeeføekeÀlee keÀer veerefle kesÀ meheÀue meb®eeueve kesÀ efueS ueieYeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb cesb DevegJeeo J³eJemLee keÀes DeeJeM³ekeÀleevegmeej megoÉæÑ keÀjvee nesiee leeefkeÀ jepeYeeøee veerefle mebyebOeer keÀe³eeõvJe³eve keÀe keÀe³eõ Yeer efHeíæ¾ves ve HeeS ~

³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes DeHesefãele keÀejõJeeFõ kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjs ~

(7) jepeYeeøee DeefOeefve³ece Deewj efve³eceesb kesÀ DevegHeeueve kesÀ efueS DevegJeeo J³eJemLee

meefceefle ves jepeYeeøee DeefOeefve³ece leLee efve³eceesb kesÀ mec³ekeÀ DevegHeeueve kesÀ efueS DeHesefãele DevegJeeo J³eJemLee kesÀ yeejs cesb ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ Yeejle mejkeÀej kesÀ ceb$eeveue³eesb, efJeYeeieesb, GHeeÀceesb leLee Dev³e mebmLeeveesb Deeefo kesÀ osMe-efJeosMe efmeLele Ssmes meYeer mebyeà/DeOeervemLe keÀe³eeõue³eesb cesb peneb Fme mece³e SkeÀ Yeer DevegJeeokeÀ veneR nw, Jeneb Yeer jepeYeeøee DeefOeefve³ece leLee efve³eceesb kesÀ Devegmeej pees-pees keÀe³eõ efÜYeeeføekeÀ ªHe cesb efkeÀS peeves nQ Gvnsb efÜYeeeføekeÀ ªHe cesb ner efkeÀ³ee peeS Deewj FmekesÀ efueS mecegef®ele DevegJeeo J³eJemLee keÀer peeS ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjves kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjs ~

(8) GHeeÀceesb kesÀ efJeefOe meeefnl³e keÀe DevegJeeo

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeOee³eer efJeYeeie kes jepeYeeøee Keb¾ keÀes Fme He´keÀej meg¢æÑ efkeÀ³ee peeS efkeÀ ³en meeJeõpeefvekeÀ ães$e kesÀ GHeeÀceesb Deeefo kesÀ meebefJeefOekeÀ meeefnl³e kesÀ DevegJeeo keÀe³eõ keÀe oeef³elJe Yeer Yeueer-Yeebefle Jenve keÀj mekesÀ ~

Fme efmeheÀeefjMe Hej efJe®eej efkeÀ³ee ie³ee ~ efJeOee³eer efJeYeeie keÀe jepeYeeøee Keb¾ kesÀJeue mejkeÀejer efJeYeeieesb Deewj keÀe³eeõue³eesb kesÀ efJeefOekeÀ DevegJeeo keÀe³eõ kesÀ efueS nw ~ yeQkeÀesb, yeercee keÀcHeefve³eesb Deewj yeæ¾sb GHeeÀceesb keÀes DeHeves efJeefOekeÀ meeefnl³e kesÀ DevegJeeo keÀer J³eJemLee mJe³eb keÀjveer ®eeefnS ~ efJeOee³eer efJeYeeie keÀe jepeYeeøee Keb¾ GvekesÀ ceeieõoMeõve kesÀ efueS kegÀo ceevekeÀ He´eªHe lew³eej keÀj osiee Deewj efJeefOe DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ He´efMeãeCe cesb Yeer DeHevee HetCeõ men³eesie He´oeve keÀjsiee ~ íesìs GHeeÀceesb, efpevekesÀ efueS ³en J³eJemLee mJe³eb keÀjvee J³eeJeneefjkeÀ ve nes, kesÀ efueS Gef®ele J³eJemLee keÀe He´yebOe GÐeesie ceb$eeue³e keÀe ueeskeÀ GÐece y³etjes, mìsef¾bie keÀvÖesbÀme Deeve HeefyuekeÀ FbìjHe´eFefpepe (mkeÀesHe) kesÀ ceeO³ece mes ³ee efkeÀmeer Deewj He´keÀej mes keÀjves keÀe He´³elve keÀjs ~

(9) DevegJeeo mebyebOeer Heoesb keÀe meÉpeve

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DevegJeeo mebyebOeer Heoesb kesÀ meÉpeve keÀer veerefle J³eeJeneefjkeÀ Deewj Goej nes Deewj ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes mHeøì efveosõMe efoS peeSb efkeÀ peneb efnvoer Deewj Debie´speer oesveesb YeeøeeDeesb cesb keÀece keÀjvee DeefveJee³eõ Deewj DeHesefãele nw Jeneb FmekesÀ efueS DevegJeeokeÀ Deeefo keÀer efve³egefkeÌle keÀjsb ~ FmekesÀ efueS efkeÀmeer He´keÀej keÀer jeskeÀ ve nes leLee efpeve keÀe³eeõue³eesb cesb 25 mes keÀce Devegmeef®eJeer³e keÀceõ®eejer keÀece keÀjles nesb Gvecesb Yeer mecegef®ele DevegJeeo J³eJemLee GHeueyOe keÀjeFõ peeS ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ Fme mebyebOe cesb ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie/ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes DeHesefãele keÀejõJeeFõ kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjsb ~ efpeve keÀe³eeõue³eesb cesb 25 mes keÀce Devegmeef®eJeer³e keÀceõ®eejer keÀece keÀjles nQ Gvecesb Yeer Jeleõceeve DevegosMeesb kesÀ Devegmeej ceeveos³e kesÀ DeeOeej Hej DevegJeeo keÀe He´yebOe keÀjves kesÀ efueS jepeYeeøee efJeYeeie Üeje DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer efkeÀS peeSb ~

(10) DevegJeeokeÀesb kesÀ Yeleerõ efve³eceesb keÀer Hegvejerãee keÀjvee leLee Gvecesb DeeJeM³ekeÀleevegmeej mebMeesOeve keÀjvee

efJeefYevve efJeøe³eesb mes mebyebefOele meeceie´er kesÀ DevegJeeo kesÀ mlej cesb megOeej kesÀ efueS meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DevegJeeokeÀesb kesÀ Yeleerõ efve³eceesb cesb efJeMesøe He´keÀej kesÀ keÀe³eeõue³eesb, GHeeÀceesb Deeefo keÀer efJeMesøe DeeJeMkeÀleeDeesb kesÀ Devegmeej DevegYeJe SJeb ³eesi³elee Jeeues DeY³eefLeõ³eesb keÀer Yeleerõ keÀe He´eJeOeeve jKee peeS~ FmekesÀ DeefleefjkeÌle Yeleerõ efve³eceesb keÀer Hegvejerãee Fme He´keÀej keÀer peeveer ®eeefnS efkeÀ efJeefYevve He´keÀej keÀs JewÿeeefvekeÀ, efJeefOe, lekeÀveerkeÀer, Fbpeerefve³ejer Deeefo keÀer ³eesi³elee jKeves Jeeues J³eefkeÌle Yeer Debie´speer leLee efnvoer cesb G®®e He´JeerCelee nesves Hej, efJeefYevve jepemesJeeDeesb cesb G®®e Heoesb Hej Yeleerõ kesÀ efueS DeekeÉÀøì efkeÀS pee mekesbÀ ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ kesÀ efueS DeeJeMkeÀ efveosõMe peejer keÀjs ~

(11) DeOeervemLe keÀe³eeõue³eesb cesb DevegJeeo mebyebOeer Heoesb Hej keÀe³eõjle DeefOekeÀeefj³eesb/keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ Deueie-Deueie mebJeieõ ieefþle keÀjvee

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeefYevve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb leLee GHeeÀceesb keÀes DeHeves -DeHeves DeOeervemLe keÀe³eeõue³eesb cesb mebIe keÀer jepeYeeøee veerefle kesÀ DegveHeeueve kesÀ efueS DevegJeeo mebyebOeer DeHesãeeDeesb keÀes Hetje keÀjves kesÀ efueS keÀe³eõjle DeefOekeÀeefj³eesb/keÀceõ®eeefj³eesb keÀe Yeer Deueie-Deueie mebJeieõ ieefþle keÀjvee ®eeefnS ~

³en efmeheÀeefjMe Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe mJeerkeÀej keÀer ieFõ nw efkeÀ peneb mebJeieõ keÀe ieþve mebYeJe nes Jeneb mebJeieõ yevee³ee peeS, peneb ³en mebYeJe ve nes Jeneb mìeheÀ keÀer Heoesvveefle kesÀ efueS Dev³e He´keÀej mes J³eJemLee keÀer peeS~ ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjsb ~

(ie) keÀes¾essb, cewvegDeueesb leLee heÀecees¥ keÀe efÜYeeeføekeÀ efveceeõCe, leLee mebMeesOeve, cegêCe leLee He´keÀeMeve Deewj efJelejCe
meefceefle ves keÀes¾eösb, cewvegDeueesb Deewj heÀecees¥ kesÀ efÜYeeeføekeÀ efveceeõCe, cegêCe He´keÀeMeve Deewj efJelejCe kesÀ mebyebOe cesb efvecve efueefKele efmeheÀeefjMesb keÀer nw ë-

(12) efÜYeeeføekeÀ ªHe cesb efveceeõCe leLee mebMeesOeve

(ke) keÀes¾, cewvegDeue, heÀeceõ leLee He´efeÀ³ee meeefnl³e kesÀ efnvoer Deewj Debie´speer Heeþ meeLe-meeLe lew³eej keÀjeS peeSb leLee mece³e-mece³e Hej efkeÀS peeves Jeeues mebMeesOeveesb keÀe DevegJeeo Yeer meeLe-meeLe nes ~

(keke) efÜYeeeføekeÀ ªHe cesb cegêCe leLee He´keÀeMeve

Deye lekeÀ Devegefole DeLeJee DevegJeeo kesÀ efueS yeekeÀer keÀes¾, cewvegDeue Deewj heÀeceõ , efnvoer DevegJeeo GHeueyOe nesves Hej, efbÜYeeøeer ªHee cesb legjble cegefêle /He´keÀeefMele efkeÀS peeSb~ cegêCe keÀe³eõ cesb efJeuecye ve nes, FmekesÀ efueS ³eefo DeeJeM³ekeÀ nes lees cegêCe keÀe keÀe³eõ efvepeer cegêCeeue³eesb mes keÀje efue³ee peeS~ ³eefo FvekesÀ efÜYeeeføekeÀ ªHe cesb cegêCe /meeFkeÌueesmìeFue, He´keÀeMeve DeLeJee He´³eesie kesÀ Fme efve³ece keÀe efkeÀmeer Yeer mLeeve DeLeJee mlej j GuuebIeve nes lees Gmes iecYeerjlee mes efue³ee peeS~

(kekeke) efÜYeeeføekeÀ ªHe cesb efJelejCe

keÀes¾, cewvegDeue, Dev³e He´efeÀ³ee meeefnl³e leLee heÀeceõ Deeefo Deewj Gvecesb mece³e-mece³e Hej efkeÀS peeves Jeeues mebMeesOeve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo kesÀ mebyeà /DeOeervemLe keÀe³eeõue³eesb leLee GHeeÀceesb Deewj mebmLeeveesb cesb peneb Yeer GvekeÀe He´³eesie DeHesefãele nes, kesÀJeue efÜYeeøeer ªHe cesb ner GHeueyOe keÀjJeeS peeSb ~

(keKe) mecevJe³e DeefOekeÀejer keÀer efve³egefkeÌle

ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Üeje efveOeeõefjle meebefJeefOekeÀ Deewj DemeebefJeefOekeÀ He´keÀej kesÀ keÀes¾esb / cewvegDeueesb/heÀecees¥ Deewj Dev³e keÀe³eõefJeefOe meeefnl³e kesÀ DevegJeeo efÜYeeøeer ªHe cesb cegêCe Deewj ceb$eeue³e/efJeYeeie kesÀ Jeefjøþ DeefOekeÀejer keÀes meeQHeer peeS ~

GHe³egõkeÌle efmeheÀeefjMesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nQ ~ ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjsb ~

(Ie) DevegJeeo He´efMeãeCe

(13) DemeebefJeefOekeÀ meeefnl³e kesÀ DevegJeeo kesÀ efueS He´efMeãeCe

meefceefle ves DeHeves He´efleJesove cesb DevegJeeo keÀefceõ³eesb kesÀ He´efMeãeCe keÀer DeeJeM³ekeÀlee Hej yeue efo³ee nw~ Fme mebyebOe cesb meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ meYeer DevegJeeo keÀefceõ³eesb keÀes SkeÀ mece³eyeà ³eespevee yeveekeÀj DevegJeeo He´efMeãeCe DeefveJee³eõ ªHe mes efouee³ee peeS~ FmekesÀ efueS kesÀvêer³e DevegJeeo y³etjesb keÀes DeHeveer He´efMeãeCe J³eJemLee Deewj meg¢æÑ keÀjveer nesieer~ efpeve DevegJeeokeÀesb ves DeYeer lekeÀ DevegJeeo He´efMeãeCe He´eHle veneR efkeÀ³ee nw Gvnsb 1988 kesÀ Deble le keÀ ³en He´efMeãeCe DeJeM³e He´eHle keÀje efo³ee peeS~ FmekesÀ efueS DeeJeM³ekeÀleevegmeej keÀuekeÀÊee, ceêeme, Denceoeyeeo Deewj iegJeeneìer pewmes yeæ¾s veiejesb kesÀ DeefleefjkeÌle He´l³eskeÀ He´osMe cesb keÀce mes keÀce SkeÀ DevegJeeo He´efMeãeCe kesÀvê leoLeõ DeeOeej Hej legjvle meeOeveesb keÀes osKekeÀj efkeÀ³ee peeS ~

peneb lekeÀ He´efMeãeCe kesÀ efueS Mesøe meYeer DevegJeeHeokeÀesb keÀes 1988 kesÀ Devle lekeÀ He´efMeãeCe efoueeves keÀe He´Mve nw, ³en Fme DeuHeJeefOe cesb mebYeJe veneR nw ~ ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie He´efMeãeCe keÀs efueS Mesøe keÀceõ®eeefj³eesb keÀes Jeøeõ 1991 kesÀ Deble lekeÀ DevegJeeo He´efMeãeCe osves kesÀ efueS mece³eyeà keÀe³eõeÀce yeveeS Deewj GmekesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ J³eJemLee keÀjs ~ DevegJeeo He´efMeãeCe kesÀvê Keesueves keÀe efveCeõ³e DeeJeM³ekeÀlee Deewj efJeÊeer³e meeOeveesb keÀes osKekeÀj efkeÀ³ee peeS ~

(14) efJeefOekeÀ meeceie´er kesÀ DevegJeeo kesÀ efueS He´efMeãeCe

meefceefle ves efJeefOekeÀ DevegJeeo He´efMeãeCe kesÀ mebyebOe cesb ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeefOekeÀ He´keÀej keÀe DevegJeeo keÀe³eõ keÀjves Jeeues DevegJeeokeÀesb keÀe mlej megOeejves kesÀ efueS kesÀvêer³e DevegJeeo y³etjes DeLeJee mJe³eb efJeefOe Deewj v³ee³e ceb$eeue³e (efJeOee³eer efJeYeeie)Üeje Fme mebyebOe cesb DeHesefãele He´efMeãeCe keÀer J³eJemLee keÀer peeS leLee GvekesÀ efueS HegveM®e³eeõ He´efMeãeCe keÀer Yeer J³eJemLee keÀer peeS ~

³en efmeheÀeefjMe keÀj ueer ieFõ nw ~ efJeefOe SJeb v³ee³e ceb$eeue³e keÀe efJeOee³eer efJeYeeie efJeefOekeÀ meeceie´er keÀe DevegJeeo keÀjves Jeeues DevegJeeokeÀesb kesÀ He´efMeãeCe Deewj HegveM®e³eeõ He´efMeãeCe kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ J³eJemLee keÀjs ~

(15) DevegJeeo HegveM®e³eeõ He´efMeãeCe

meefceefle ves DevegJeeokeÀesb kesÀ HegveM®e³eeõ He´efMeãeCe kesÀ mebyebOe cesb efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ He´efMeãeCe leLee DevegYeJe He´eHle DevegJeeokeÀesb keÀes ÿeeve leLee DevegJeeo mlej yeveeS jKeves kesÀ efueS DevegJeeo keÀe³eõ cesb ueies ngS keÀceõ®eeefj³eesb keÀes He´Lece He´efMeãeCe kesÀ Heeb®e meeue yeeo HegveM®e³eeõ He´efMeãeCe efouee³ee peeS ~

³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ Fme mebyebOe cesb jepeYeeøee efJeYeeie DeeJeM³ekeÀ J³eJemLee keÀjs ~

(16) efnvoer DeefOekeÀeefj³eesb leLee Gvemes GÀHej kesÀ DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ He´efMeãeCe keÀer J³eJemLee

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnvoer DeefOekeÀeefj³eesb leLee Gvemes THej kesÀ mlj kesÀ DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ efueS G®®e keÀesefì kesÀ DevegJeeo leLee DevegJeeo keÀer Hegvejerãee kesÀ He´efMeãeCe keÀer ³eLeesef®ele SJeb ³eLeeJeM³ekeÀ J³eJemLee keÀer peeveer ®eeefnS, efpememes meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb/GHeeÀceesb/keÀe³eeõue³eesb Deeefo cesb meereer mlejesb Hej SkeÀ Del³eble kegÀMeue, meg®ee© SJeb hegÀleerõueer DevegJeeo J³eJemLee GHeueyOe nes mekesÀ~

³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ Fme mebyebOe cesb ieÉn ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee efJeYeeie DeeJeM³ekeÀ J³eJemLee keÀjs ~

(17) SkeÀ efJeYeeie mes otmejs efJeYeeie cesb mLeeveeblejCe nesves Hej efJeYeeieer³e He´efMeãeCe

meefceefle kesÀ efJe®eej cesb DevegJeeo keÀefceõ³eesb kesÀ SkeÀ efJeYeeie kesÀ otmejs efJeYeeie cesb mLeeveebleefjle efkeÀS peeves Hej veS efJeYeeie cesb efJeMesøe He´efMeãeCe efo³ee peevee DeeJeM³ekeÀ nw ~ Gmeves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DevegJeeo keÀe³eõ cesb ueies DeefOekeÀeefj³eesb SJeb keÀceõ®eeefj³eesb keÀe SkeÀ efJeYeeie mes otmejs efJeYeeie cesb mLeevebelejCe nes lees Gvnsb veS efJeYeeie cesb Jeneb keÀer efJeMesøe HeefjefmLeefle Deewj MeyoeJeueer Deeefo mecePeves Deewj DeHeveeves kesÀ efueS Gme efJeYeeie Üeje ueieYeie SkeÀ meHleen keÀe efJeMesøe He´efMeãeCe osves keÀer J³eJemLee Yeer keÀer peeS ~

³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes ³en He´efMeãeCe efJeYeeieer³e ªHe mes He´oeve keÀjves kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjs ~

(æ¾) ceevekeÀ MeyoeJeueer keÀe efveceeõCe

(18) meefceefle ves MeyoeJeueer efveceeõCe kesÀ mebyebOe cesb efvecveefueefKele efmeheÀeefjMesb keÀer nQë-

(ke) veS Meyoesb kesÀ ceevekeÀ He³eeõ³e efveefM®ele keÀjvee

MeyoeJeueer Dee³eesie 1970 kesÀ yeeo efJeefYevve efJeøe³eesb cesb He´®eueve cesb DeeS npeejesb veS Meyoesb kesÀ ceevekeÀ He³eeõ³e efveefM®ele keÀjves keÀe keÀece lelkeÀeue DeHeves neLe cesb ues Deewj DeHeves Meyo ie´bLeesb keÀes DeÐeleve yeveeves keÀer efoMee cesb keÀoce GþeS ~

(keke) MeyoeJeefue³eesb keÀer DeeJeefOekeÀ Hegvejerãee

mece³e-mece³e Hej Fve MeyoeJeefue³eesb keÀer Hegvejerãee keÀer peeveer ®eeefnS Deewj DeÐeleve yeveeves kesÀ efueS Fvecesb efJeÿeeve keÀer veFõ Keespeesb leLee Dev³e HeefjefmLeefle³eesb kesÀ Devegmeej veFõ DeefYeJ³eefkeÌle³eesb kesÀ efueS GHe³egkeÌle veS Meyo peesæ¾s peeves ®eeefnS ~

(kekeke) efveceeõCeeOeerve MeyoeJeefue³eesb kesÀ efveceeõCe keÀe³eõ cesb lespeer ueevee
efJeefYevve efJeYeeieesb keÀer efveceeõCeeOeerve MeyoeJeefue³eesb kesÀ efveceeõCe kesÀ keÀe³eõ cesb lespeer ueeFõ peeS leeefkeÀ ³en keÀe³eõ 1988 lekeÀ Hetje keÀj efue³ee peeS ~

(keKe) G®®emlejer³e meefceefle keÀe ieþve

JewÿeeefvekeÀ leLee lekeÀveerkeÀer MeyoeJeueer Dee³eesie kesÀ meom³eesb kesÀ efjkeÌle mLeeve lelkeÀeue Yej efueS peeSb leLee SkeÀ G®®e mlejer³e meefceefle keÀe ieþve efkeÀ³ee peeS pees MeyoeJeueer efveceeõCe kesÀ ães$e cesb ceeieõoMeõve keÀjs ~

³es efmeheÀeefjMesb mJeerkeÀj keÀj ueer ieFõ nw~ FvekesÀ mebyebOe cesb ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e keÀe efMeãee efJeYeeie DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjs ~ efJeefOe MeyoeJeueer keÀer Hegvejerãee kesÀ mebyebOe cesb efJeefOe Deewj v³ee³e ceb$eeue³e kesÀ efJeOee³eer efJeYeeie keÀe jepeYeeøee Keb¾ DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(®e) ceevekeÀ MeyoeJeueer keÀe He´³eesie, He´®eej-He´meej Deewj efJelejCe

(19) meefceefle ves ceevekeÀ MeyoeJeueer kesÀ He´³eesie leLee GmekesÀ He´®eej-He´meej Hej yeue osles ngS efvecveefueefKele efmeheÀeefjMesb keÀer nQë-

(ke) ceevekeÀ efnvoer He³eeõ³eesb keÀe He´³eesie megefveefM®ele keÀjvee

ceevekeÀ MeyoeJeefue³eesb cesb efJeefYevve Debie´speer Meyoesb kesÀ efueS pees efnboer He³eeõ³e efoS ieS nwb DeLeJee efoS peeSbies, GvekeÀe ner He´³eesie megefveefM®ele efkeÀ³ee peeS efpememes jepeYeeøee keÀe ceevekeÀ ªHe GYej keÀj DeeS ~

(keke) He´eO³eeHekeÀesb kesÀ efueS keÀe³eõMeeueeDeesb keÀe Dee³eespeve

efJeefYevve efJeMJeefJeÐeeue³eesb cesb He´eO³eeHekeÀesb kesÀ efueS MeyoeJeueer keÀe³eõMeeueeSb Dee³eesefpele keÀer peeSb leeefkeÀ GHe³egkeÌle MeyoeJeueer kesÀ He´³eesie cesb GvekesÀ ÿeeve keÀe efJemleej nes Deewj GvekeÀer Yeeøee³eer ãecelee yeæÑ mekesÀ~

(kekeke) DeefKeue Yeejleer³e MeyoeJeueer keÀer Hen®eeve

DeefKeue Yeejleer³e MeyoeJeueer keÀer Hen®eeve keÀer peeSDeewj meYeer DeeOeejYetle Meyoesb keÀer metef®e³eeb lew³eej keÀj Deefnvoer Yeeøeer jep³eesb cesb jep³e HegmlekeÀ ceb¾ueesb keÀes Yespeer peeSb Deewj Fve jep³eesb cesb efmLele efJeÜeveesb kesÀ men³eesie mes MeyoeJeueer keÀe³eõMeeueeSb Dee³eesefpele keÀer peeSb ~

(keKe) MeyoeJeueer Dee³eesie Üeje He´keÀeefMele Meyo mebie´nesb keÀe DevegketÀueve

MeyoeJeueer Dee³eesie Üeje He´keÀeefMele Meyo mebie´nesb kesÀ DevegketÀueve kesÀ efueS meYeer jep³eesb cesb GHe³egkeÌle Spesbefme³eeb mLeeefHele keÀer peeSb leeefkeÀ efnvoer leLee Dev³e Yeejleer³e YeeøeeDeesb cesb jef®ele efJeÿeeve SJeb lekeÀveerkeÀer meeefnl³e cesb MeyoeJeueer keÀer DeYeerøì SkeÀªHelee mLeeefHele nes mekesÀ ~

(Ke) DeO³e³eve-DeO³eeHeve cesb ceevekeÀ MeyoeJeefue³eesb keÀe He´³eesie

MeyoeJeueer efveceeõCe cesb ueies DeefYekeÀjCe efJeøe³eJeej metef®e³eeb efJeÐeeue³eesb, efJeMJeefJeÐeeue³eesb leLee He´eO³eeHekeÀesb keÀes Yespes Deewj jep³eesb ce sb peekeÀj mketÀueesb Deewj efJeMJeefJeÐeeue³eesb kesÀ DeO³eeHekeÀesb kesÀ efueS mebieeseføþ³eesb Deewj keÀe³eõMeeueeDeesb Deeefo keÀe Dee³eespeve keÀjsb, efpememes Jes veJeefveefceõle Meyoesb mes Heefjef®ele nes mekesÀ b Deewj DeO³e³eve-DeO³eeHeve kesÀ oewjeve GvekeÀe He´³eesie keÀj mekesbÀ~ ie´vLe DekeÀeoefce³eesb leLee mejkeÀejer He´keÀeMeve mebmLeeveesb keÀes Yeer Fme Deesj DeefOekeÀeefOekeÀ O³eeve osvee nesiee ~

(Kke) keÀe³eõMeeueeDeesb cesb HeeefjYeeeføekeÀ MeyoeJeueer keÀer peevekeÀejer osvee

efnvoer cesb keÀece keÀjves Jeeues DeefOekeÀeefj³eesb/keÀceõ®eeefj³eesb keÀer mene³elee kesÀ efueS Dee³eesefpele keÀer peeves Jeeueer keÀe³eõMeeueeDeesb cesb HeeefjYeeeføekeÀ MeyoeJeueer keÀer peevekeÀejer DeJeM³e keÀjeFõ peeS leeefkeÀ Jes DeHeves jespecejeõ kesÀ keÀece cesb GmekeÀe He´³eesie keÀj mekesbÀ ~

(Kkeke) JewÿeeefvekeÀ leLee lekeÀveerkeÀer efJeøe³eesb Hej efnvoer cesb HegmlekeÀ uesKeve

mejkeÀejer mlej Hej efnvoer cesb JewÿeeefvekeÀ leLee lekeÀveerkeÀer efJeøe³eesb Hej DeefOekeÀeefOekeÀ HegmlekesbÀ efueKeer peeSb~ Fme ães$e cesb efvepeer He´keÀeMekeÀesb keÀes Yeer He´eslmeeefnle efkeÀ³ee peeS~ Fve HegmlekeÀesb cesb He´keÀeMeve keÀer SkeÀ HetJeõ Meleõ ³en nes efkeÀ Fvecesb He´eceeefCekeÀ MeyoeJeueer keÀe He´³eesie efkeÀ³ee peeS ~

(Kkekeke) kesÀvêer³e mejkeÀej kesÀ keÀecekeÀepe cesb ceevekeÀ MeyoeJeueer keÀe He´³eesie

JewÿeeefvekeÀ leLee lekeÀveerkeÀer MeyoeJeueer Dee³eesie leLee mebyebefOele ceb$eeue³eesb Üeje efveefceõle efJeefOe, efJeÿeeve Deewj lekeÀveerkeÀer MeyoeJeefue³eesb keÀe kesÀvêer³e mejkeÀej kesÀ keÀecekeÀepe cesb efpemecesb efkeÀ DeekeÀeMeJeeCeer Je otjoMeõve keÀe He´meejCe Yeer Meeefceue nw, mecegef®ele He´³eesie efkeÀ³ee peeS~

(keie) MeyoeJeefue³eesb keÀe He³eeõHle mebK³ee cesb efJelejCe

JewÿeeefvekeÀ leLee lekeÀveerkeÀer MeyoeJeueer Dee³eesie Deewj efJeOee³eer efJeYeeie kesÀ jepeYeeøee KeC¾ Üeje He´keÀeefMele leLee Dev³e ceb$eeue³eesb Üeje efveOeeõefjle Deewj He´keÀeefMele MeyoeJeefue³eeb meYeer keÀe³eeõue³eesb keÀes DeeJeM³ekeÀleevegmeej He³eeõHle mebK³ee cesb GHeueyOe keÀjeFõ peeSb ~

(ie) efMeãee mes mebyebefOele mebmLeeveesb keÀes MeyoeJeefue³eesb kesÀ yeejs cesb efJemleej mes met®evee osvee

efMeãee kesÀ ães$e mes mebyebefOele mebmLeeveesb pewmes jeøì^er³e MewefãekeÀ DevegmebOeeve Deewj He´efMeãeCe Heefjøeo, efJeMJeefJeÐeeue³e Devegoeve Dee³eesie leLee efJeMJeefJeÐeeue³eesb Deeefo keÀes Yeer Jeleõceeve Deewj YeefJeø³e cesb efveefceõle keÀer peeves Jeeueer MeyoeJeefue³eesb kesÀ yeejs cesb efJemleej mes met®evee oer peeS Deewj Gvemes Deeie´n efkeÀ³ee peeS efkeÀ Jes efJeefYevve efJeøe³eesb kesÀ efueS efnvoer leLee efJeefYevve Yeejleer³e YeeøeeDeesb cesb Heeþîe meeceie´er cesb GmekeÀe ³eLeemecYeJe J³eJenej megefveefM®ele keÀjsb ~ Fmeer He´keÀej keÀe DevegjesOe ie´vLe DekeÀeoefce³eesb, mejkeÀejer He´efMeãeCe mebmLeeveesb leLee efvepeer He´keÀeMekeÀesb mes Yeer efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw efkeÀ Jes efJeefYevve efJeøe³eesb Hej DeHeves He´keÀeMeveesb cesb Fve MeyoeJeefue³eesb keÀe ner ³eLee mecYeJe He´³eesie ke jsb ~

(ike) MeyoeJeueer yeQkeÀ keÀer mLeeHevee

efJeefOe, efJeÿeeve, lekeÀveerkeÀer Deewj ceeveefJekeÀer kesÀ ães$e cesb efveefceõle MeyoeJeueer kesÀ YeefJeø³e cesb keÀcH³etìj Üeje Fmlesceeue keÀes O³eeve cesb jKeles ngS MeyoeJeueer yeQkeÀ keÀe efveceeõCe legjvle efkeÀ³ee peeS~ ³en keÀe³eõ JewÿeeefvekeÀ Deewj lekeÀveerkeÀer MeyoeJeueer Dee³eesie keÀes meeQHee pee mekeÀlee nw ~

(ikeke) efJeefOe MeyoeJeueer keÀe v³ee³eeue³eesb cesb efJelejCe

efJeOee³eer efJeYeeie Üeje efveefceõle efJeefOe Meyoeueer keÀe YejHetj GHe³eesie megefveefM®ele keÀjves kesÀ efueS FmekeÀer He´efle³eeb osMe Yej cesb hewÀues Ssmes v³ee³eeue³eesb cesb Yeer, peneb efnvoer keÀe He´³eesie efkeÀS peeves keÀer mecYeeJevee nes, efveëMegukeÀ DeLeJee keÀce cetu³e Hej GHeueyOe jnveer ®eeefnS~

(ikekeke) efJeefOe keÀer Heeþîe HegmlekeÀesb cesb efJeefOe MeyoeJeueer keÀe He´³eesie

efnvoer ceeO³ece mes efJeefOe keÀer efMeãee He´eHle keÀjves Jeeues íe$eesb keÀer megefJeOee kesÀ efueS Heeþîe HegmlekeÀesb cesb Yeer , ®eens Jes efJeefOe HegmlekeÀesb keÀe DevegJeeo nesb DeLeJee efnvoer cesb cetueleë efueKeer peeSb, He´eefOekeÉÀle efJeefOe MeyoeJeueer keÀe He´³eesie DeHesefãele nw ~

(ikeKe) efJeefOe MeyoeJeueer keÀe efJelejCe

efJeOee³eer efJeYeeie efJeefOe MeyoeJeueer keÀer DeveskeÀeveskeÀ He´efle³eeb íHeJeekeÀj FmekesÀ efJelejCe keÀer J³eJemLee keÀjs, efpememes efkeÀ GmekeÀe He´³eesie leLee Yeeøee cesb SkeÀªHelee megefveefM®ele keÀer pee mekesÀ ~
GHe³egõkeÌle meYeer efmeheÀeefjMesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ ceevekeÀ MeyoeJeueer keÀe He´³eesie mejkeÀej keÀe³eeõue³eesb cesb megefveefM®ele keÀjves kesÀ efueS jepeYeeøee efJeYeeie ves Henues mes ner DeeosMe peejer efkeÀS ngS nQ, efpemekeÀe DevegHeeueve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo Üeje megefveefM®ele efkeÀ³ee pe eS~ GHejeskeÌle (Kke) kesÀ yeejs cesb Yeer efveosõMe jepeYeeøee efJeYeeie Üeje efoS peeSb ~
ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e kesÀ efMeãee efJeYeeie Üeje efJekeÀefmele ceevekeÀ MeyoeJeueer kesÀ He´®eej-He´meej Deewj efMeãee kesÀ ães$e leLee HegmlekeÀ He´keÀeMeve cesb GmekesÀ He´³eesie, MeyoeJeueer yeQkeÀ keÀer mLeeHevee kesÀ efueS efmeheÀeefjMeesb cesb GefuueefKele keÀejõJeeFõ efMeãee efJeYeeie keÀjs ~
Fmeer He´keÀej efJeefOe MeyoeJeueer kesÀ mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ efJeefOe Deewj v³ee³e ceb$eeue³e keÀe jepeYeeøee KeC¾ keÀjs~

(í) cetue He´eªHeCe

(20) efJeefOe He´ªHeCe cesb efnvoer keÀe He´³eesie

(ke) efJeefOe ães$e cesb cetue He´eªHeCe efnvoer cesb efkeÀ³ee peeS leeefkeÀ efnvoer cesb yeveer efJeefOe³eesb keÀe efveJeõ®eve keÀj efveCeõ³e efnvoer cesb efueKes peeSb ~
(keke) ke es¾, cewvegDeue Fl³eeefo kesÀ cetue He´eªHeCe cesb efnvoer keÀe He´³eesie

YeefJeø³e ces veS keÀes¾, cewvegDeueesb Deeefo keÀe meÉpeve cetue ªHe mes efnvoer ces ef keÀ³ee peeS ~

³es efmeheÀeefjMesb efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nQ ~ ³eÐeefHe DeYeer Fve Hej Hegtjer lejn Deceue keÀjvee mebYeJe veneR nesiee, efheÀj Yeer FmekesÀ efueS ³eLeemebereJe He´³eeme efkeÀ³ee peevee ®eeefnS ~ efJeefOe kesÀ ães$e cesb cetue He´eªHeCe kesÀ yeejs cesb efJeOee³eer efJeYeeie DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ keÀjs ~

peneb lekeÀ keÀes¾esb, cewvegDeueesb keÀe meÉpeve cetue ªHe mes efnboer cesb efkeÀS peeves keÀe mebyebOe nw, jepeYeeøee efJeYeeie Fme mebyebOe cesb meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjs ~

(pe) efMeãee kesÀ ães$e mes mebyebefOele Dev³e efmeheÀeefjMesb

(21) meefceefle ves efJeMJe keÀer Deve³e YeeøeeDeesb cesb GHeueyOe ÿeeve-efJeÿeeve kesÀ efnboer Deewj Dev³e Yeejleer³e YeeøeeDeesb cesb DevegJeeo keÀer DeeJeM³ekeÀlee Hej yeue osles ngS ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ osMe kesÀ DeÐeleve efJekeÀeme kesÀ efueS Gvvele osMeesb keÀer Yeeøee cesb He´keÀeefMele nesves Jeeues ÿeeve-efJeÿeeve keÀe DeeJeM³ekeÀleevegmeej efnboer Deewj Deve³e Yeejleer³e YeeøeeDeesb cesb meerOes Deewj DeefJeuecye DevegJeeo nesvee ®eeefnS efpemekesÀ efueS SkeÀ ve³ee mebieþve mLeeefHele efkeÀ³ee peeS ~

efmeheÀeefjMe Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw efkeÀ ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e kesÀ efMeãee efJeYeeie Üeje ³en keÀe³eõ DeHeves DeOeerve Jeleõceeve mebieþveesb kesÀ ceeO³ece mes Gvnsb DeeJeM³ekeÀleevegmeej meg¢æÑ yeveekeÀj keÀje³ee peeS ~

leodvegmeej ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e keÀe efMeãee efJeYeeie Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(22) ÿeeve-efJeÿeeve kesÀ He´®eej-He´meej kesÀ efueS meboYeõ ie´bLeesb Deewj mecHetjkeÀ meeefnl³e keÀe meÉpeve

meefceefle ves ÿeeve-efJeÿeeve kesÀ Þesøþlece meeefnl³e keÀes íe$e-Jeieõ Deewj Deece Deeoceer lekeÀ Hengb®eeves keÀer efmeheÀeefjMe keÀjles ngS keÀne nw efkeÀ Fme He´³eespeve kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀleevegmeej efJeefYeveve JewÿeeefvekeÀ Deewj lekeÀveerkeÀer efJeøe³eesb keÀer MeyoeJeueer, HeefjYeeøee keÀesMe, efJeMJeefJeÐeeue³e mlejer³e HegmlekesbÀ, meboYeõ ie´bLe Deewj mecHetjkeÀ keÀe meÉpeve efkeÀ³ee peeS leLee efnboer cesb GHeueyOe JewÿeeefvekeÀ Deewj lekeÀveerkeÀer ÿeeve keÀe He´³eesie efMeãee leLee He´Meemeve kesÀ keÀe³ees¥ cesb efkeÀ³ee peeS ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e kesÀ efMeãee efJeYeeie Üeje DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀer peeS ~

(23) efnvoer cesb He´keÀeefMele JewÿeeefvekeÀ Deewj lekeÀveerkeÀer meeefnl³e keÀe J³eeHekeÀ He´®eej

meefceefle ves efnvoer cesb He´keÀeefMele JewÿeeefvekeÀ SJeb lekeÀveerkeÀer meeefnl³e kesÀ ye ejs cesb ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw ef keÀ efnvoer cesb He´keÀeefMele JewÿeeefvekeÀ SJeb lekeÀveerkeÀer meeefnl³e keÀe J³eeHekeÀ He´®eej efkeÀ³ee peeS Deewj Fme keÀe³eõ keÀes lespeer mes Deeies yeæÑe³ee peeS ~
efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e keÀe efMeãee efJeYeeie Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(24) De®®e efMeãee cesb efMeãeCe keÀe ceeO³ece

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ G®®e efMeãee cesb efMeãeCe keÀe ceeO³ece Debie´speer kesÀ DeefleefjkeÌle efnvoer leLee Dev³e Yeejleer³e YeeøeeDeesb keÀes Yeer yevee efo³ee peeS~

efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ Fme mebyebOe cesb ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme ceb$eeue³e keÀe efMeãee efJeYeeie, mJeemL³e SJeb HeefjJeej keÀu³eeCe efJeYeeie, Yeejleer³e keÉÀeføe DevegmebOeeve SJeb efMeãee efJeYeeie DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ keÀjsb ~

(25) mevoYeõ Deewj mene³ekeÀ meeefnl³e keÀe efveceeõCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ kesÀvêer³e mejkeÀej kesÀ efJeefYevve keÀe³eeõue³eesb cesb DevegJeeo J³eJemLee kesÀ meg®eeª meb®eeueve kesÀ efueS MeyoeJeefue³eesb kesÀ DeefleefjkeÌle Dev³e He´keÀej kesÀ meboYeõ leLee mene³ekeÀ meeefnl³e kesÀ efveceeõCe keÀer He´efeÀ³ee peejer jKeveer ®eeefnS~ FmekesÀ efueS DeeJeM³ekeÀleevegmeej oerIeõkeÀeueerve leLee DeuHekeÀeueerve ³eespeveeSb lew³eej keÀer peeveer ®eeefnS ~ Fme He´³eespeveeLeõ efvepeer mebmLeeveesb keÀes Yeer He´eslmeeefnle efkeÀ³ee peevee ®eeefnS~ Ssmes meeefnl³e keÀe mecegef®ele ªHe mes efJelejCe SJeb keÀe³eeõue³eesb Üeje He´³eesie Yeer nesvee ®eeefnS~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie Fme yeejs cesb DeHesefãele DevegosMe peejer keÀjs ~

(Pe) efJeefOe kesÀ ães$e mes mebyebefOele Dev³e efmeheÀeefjMesb

(26) keÀevetve kesÀ ães$e cesb Yeejleer³e YeeøeeDeesb keÀer He´efleøþe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ kesÀvêer³e mejkeÀej jep³e mejkeÀejesb kesÀ meeLe efJe®eej-efJeceMeõ keÀjkesÀ efnvoer Deewj Dev³e Yeejleer³e YeeøeeDeesb keÀes keÀevetve kesÀ ães$e He´efleeføþle keÀjves kesÀ efueS SkeÀ meceefvJele ³eespevee yeveeS ~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ efJeOee³eer efJeYeeie Fme mebyebOe cesb DeHesefãele keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(27) efouueer mebIe jep³e ães$e Üeje mebmeoer³e DeefOeefve³eceesb kesÀ DeOeerve yeveeS ieS efve³eceesb keÀe efnvoer Heeþ

meefceefle ves keÀne nw efkeÀ efouueer mebIe jep³e ães$e Üeje mebmeoer³e DeefOeefve³eceesb kesÀ DeOeerve yeveeS ieS efve³eceesb keÀe efnvoer Heeþ lew³eej keÀjves kesÀ efueS efJeOee³eer efJeYeeie kesÀ jepeYeeøee KeC¾ cesb J³eJemLee veneR keÀer ieFõ nw Deewj efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ FmekesÀ efueS mecegef®ele J³eJemLee keÀjeFõ peeveer
®eeefnS ~

³en oeef³elJe efouueer He´Meemeve keÀe nw ~ DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ kesÀ efueS Fmes efouueer mebIe jep³e ães$e kesÀ He´Meemeve keÀes Yespe efo³ee peeS ~

(òe) DevegJeeo keÀer Yeeøee keÀe mJeªHe

(28) meefceefle ves DevegJeeo keÀer Yeeøee kesÀ mJeªHe kesÀ mebyebOe cesb ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DevegJeeo J³eJemLee cesb efveefM®ele ªHe mes Yeeøee kesÀ Gmeer mJeªHe keÀes DeHevee³ee peevee Yeejle keÀer DeKeC¾lee leLee SkeÀlee kesÀ efnle cesb nw efpemekeÀe He´eJeOeeve mebefJeOeeve kesÀ Deveg®íso 351 cesb efkeÀ³ee ie³ee nw ~

³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje Fme mebyebOe cesb meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer efkeÀS peeSb ~

(ì) jepeYeeøee DeefOeefve³ece Deewj jepeYeeøee efve³ece keÀe DevegHeeueve ve keÀjves kesÀ oesøeer DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ efKeueeheÀ keÀþesj keÀejõJeeFõ

(29) jepeYeeøee efve³ece, 1976 kesÀ efve³ece 12 kesÀ Devegmeej kesÀvêer³e mejkeÀej kesÀ He´l³eskeÀ keÀe³eeõue³e kesÀ He´MeemeefvekeÀ He´Oeeve keÀe ³en oeef³elJe nw efkeÀ Jen jepeYeeøee DeefOeefve³ece Deewj jepeYeeøee efve³eceesb kesÀ GHeyebOeesb keÀe mecegef®ele ªHe mes DevegHeeueve megefveefM®ele keÀjs ~ DeefOekeÀebMe efJeYeeieeO³eãeesb Üeje FmekeÀe DevegHeeueve veneR efkeÀ³ee pee jne nw~ Deleë meefceefle ves ³en megPeeJe efo³ee nw efkeÀ mejkeÀej Fme efoMee cesb DeeJeM³ekeÀ keÀoce GþeS Deewj oesøeer DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ efJeªà keÀþesj keÀejõJeeFõ keÀjs ~

³en efmeheÀeefjMe Fme mebMeesefOele ªHe cesb mJeerkeÀej keÀer ieFõ nw efkeÀ jepeYeeøee keÀe³eeõvJe³eve He´sjCee Deewj He´eslmeenve mes efkeÀ³ee peeS, Hej meeLe ner efve³eceesb Deewj DeeosMeesb Deeefo kesÀ DevegHeeueve cesb ¢Ñöölee yejleer peeS~ jepeYeeøee efJeYeeie ves Fme mebyebOe cesb DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer efkeÀS nw ~ ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo Üeje GvekeÀe DevegHeeueve megefveefM®ele efkeÀ³ee peeS~

(þ) meefceefle keÀer GHesãee kesÀ efueS He´leeæ¾vee

(30) kegÀí ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb ves efpevekeÀe GuuesKe He´efleJesove kesÀ Hewje 11.1.2 cesb efkeÀ³ee ie³ee nw, meefceefle keÀes DeHesefãele met®evee GHeueyGe veneR keÀjeFõ efpeme Hej meefceefle ves DeHe´mevvelee J³ekeÌle keÀjles ngS keÀne nw efkeÀ Gvnesbves efveOeeõefjle leejerKe lekeÀ DeHesefãele met®evee ve YespekeÀj meefceefle keÀer GHesãee keÀer nw~ FmekesÀ efueS Gvnsb He´leeefæ¾le efkeÀ³ee peeS leLee mebyebefOele DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ efJeªà keÀæ¾er keÀejõJeeFõ keÀer peeS~ FmekesÀ DeueeJee ³en Yeer megefveefM®ele efkeÀ³ee peeS efkeÀ YeefJeø³e cesb meefceefle Üeje ceebieer ieFõ peevekeÀejer GHeueyOe keÀjeves cesb efkeÀmeer He´keÀej keÀer efMeefLeuelee ve yejleer peeS ~

jepeYeeøee efJeYeeie meefceefle keÀer efmeheÀeefjMe kesÀ Devegmeej ³eLeesef®ele keÀejõJeeFõ keÀjves keÀueS mebyebefOele ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes efveosõMe peejer keÀjs ~

(¾) jep³e mejkeÀejesb mes mebyebefOele efmeheÀeefjMesb

(31) v³eeef³ekeÀ DeefOekeÀeefj³eesb keÀes jep³e keÀer jepeYeeøee cesb He´efMeãeCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ v³eeef³ekeÀ DeefOekeÀeefj³eesb kesÀ Heo kesÀ efueS efpeve ueesieesb keÀe ®e³eve efkeÀ³ee peelee nw Gvnsb jep³e keÀer jepeYeeøee cesb He´efMeãeCe efo³ee peeS efpememes Jes efveCeõ³e Deeefo DeHeves jep³e keÀer jepeYeeøee cesb os mekesbÀ ~ efJeefOe MeyoeJeueer keÀe Gvnsb ÿeeve keÀjeves kesÀ efueS keÀe³eõMeeueeSb Dee³eesefpele keÀer peeSb leLee DeHej efpeuee v³ee³eOeerMe Deewj efpeuee v³ee³eOeerMe pewmes Jeefjøþ DeefOekeÀeefj³eesb keÀes jep³e keÀer jepeYeeøee cesb keÀece keÀjves kesÀ efueS meãece yeveeves kesÀ efueS keÀe³eõMeeueeDeesb keÀer J³eJemLee keÀer peeS efpememes Jes DeHevee keÀece jep³e keÀer jepeYeeøee cesb keÀj mekesbÀ ~

Fme efmeheÀeefjMe keÀe mebyebOe jep³e mejkeÀejesb mes nw ~ ³en efmeheÀeefjMe DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ kesÀ efueS Yespe oer peeS~

(32) DeefOeJekeÌleeDeesb Üeje v³ee³eeue³eesb cesb jep³e keÀer jepeYeeøee cesb keÀece keÀjvee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ jep³eesb keÀes ®eeefnS efkeÀ Jes DeHeves efJeefOe DeefOekeÀeefj³eesb Deewj DeefOeJekeÌleeDeesb keÀes ³es efveosõMe osb efkeÀ Jes v³ee³eeue³eesb cesb peneb lekeÀ nes mekesÀ kesÀJeue jep³e keÀer jepeYeeøee cesb ner yenme keÀjsb leeefkeÀ yeeo cesb ®euekeÀj mejkeÀejer keÀece jep³e keÀer jepeYeeøee cesb nes mekesÀ ~ ³en Yeer DeefveJee³eõ keÀj efo³ee peeS efkeÀ ³eeef®ekeÀeDeesb Deeefo cesb efJeefOe MeyoeJeueer keÀe ner He´³eesie nes leLee jep³e mejkeÀejsb MeHeLe He$e, JewOe He$e Deewj efueefKele keÀLeve kesÀJeue DeHeves jep³e keÀer jepeYeeøee cesb ner He´mlegle keÀjsb efpememes DevleleesielJee ³en keÀe³eõ Hetje-Hetje jep³e keÀer jepeYeeøee cesb nes mekesÀ ~

Fme efmeheÀeefjMe keÀe mebyebOe jep³e mejkeÀejesb mes nw ~ ³en efmeheÀeefjMe Gvnsb DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ kesÀ efueS Yespe oer peeS~

(33) DeOeervemLe v³ee³eeue³eesb Üeje efveCeõ³e Deeefo jep³e keÀer Yeeøee cesb Heeefjle keÀjvee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DeOeervemLe v³ee³eeue³eesb kesÀ efueS ³en DeefveJee³eõ keÀj efo³ee peeS efkeÀ Jes DeHeves efveCeõ³e, ef¾eÀer Deewj DeeosMe DeHeves jep³e keÀer Yeeøee cesb Heeefjle keÀjsb ~

Fme efmeheÀeefjMe keÀe mebyebOe jep³e mejkeÀejesb mes nw~ ³en efmeheÀeefjMe Gvnsb DeeJeM³ekeÀ keÀejõJeeFõ kesÀ efueS Yespe oer peeS ~

(34) meefceefle keÀer efvecveefueefKele efmeheÀeefjMesb DeYeer efJe®eejOeerve nQ~ Gve Hej efveCeõ³e yeeo cesb metef®ele efkeÀ³ee peeSiee ë-
(1) meefceefle kesÀ He´efleJesove kesÀ Hewje 14.4.4 cesb keÀer ieFõ jepeYeeøee DeefOeefve³ece, 1963 keÀer Oeeje 7 cesb mebMeesOeve keÀe He´mleeJe ~
(2) meefceefle kesÀ He´efleJesove kesÀ Hewje 14.4.7 cesb G®®elece v³ee³eeue³e keÀer keÀejõJeeF³eesb kesÀ efueS efnvoer kesÀ efJekeÀuHe keÀer J³eJemLee kesÀ yeejs cesb efmeheÀeefjMe ~

n./-
(MecYeg o³eeue)
meb³egkeÌle meef®eJe, Yeejle mejkeÀej