jepeYeeøee DeefOeefve³ece 1963 keÀer Oeej 4(1) kesÀÀ DeOeerve mebmeoer³e jepeYeeøee meefceefle ieefþle keÀer ieFõ Leer~ mebIe kesÀ jepekeÀer³e He´³eespeveesb kesÀ efueS efnboer kesÀ He´³eesie cesb ngFõ He´ieefle leLee He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb efnboer ceeO³ece mes He´efMeãeCe keÀer J³eJemLee keÀer meceerãee keÀjves kesÀ yeeo kesÀvêer³e mejkeÀejer keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efnboer He´efMeãeCe leLee efnboer ceeO³ece mes He´efMeãeCe keÀer J³eJemLee kesÀ mebyebOe cesb efmeheÀeefjMesb keÀjles ngS meefceefle ves DeHeves He´efleJesove keÀe leermeje Keb¾ heÀjJejer 1989 cesb jeøì^Heefle keÀes He´mlegle efkeÀ³ee~ jepeYeeøee DeefOeefve³ece 1963 keÀer Oeeje 4(3) kesÀ Devegmeej Fmes 13 DekeÌìtyej 1989 keÀes ueeskeÀ meYee SJeb 27 efomecyej 1980 keÀes jep³e meYee kesÀ Heìue Hej jKee ie³ee~ FmekeÀer He´efle³eeb jep³eesb/mebIe Meeefmele ães$eesb keÀer mejkeÀejesb keÀes Yÿespeer ieFõ~ ®etbefkeÀ efmeheÀeefjMeesb e mebyebOe kesÀvêer³e mejkeÀejer keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efnboer He´efMeãeCe leLee efnboer ceeO³ece mes He´efMeãeCe keÀer J³eJemLee mes nw, Deleë Fme mebyebOe cesb efJeefYevve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb mes Yeer je³e Deecebef$ele keÀer ieFõ~ jep³eesb/mebIe Meeefmele ães$eesb keÀer mejkeÀejesb SJeb efJeefYevve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb mes He´eHle cele Hej efJe®eej keÀjves kesÀ yeeo meefceefle Üeje keÀer ieFõ DeefOekeÀebMe efmeheÀeefjMesb keÀes cetue ªHe cesb ³ee kegÀí mebMeesOeveesb kesÀ meeLe mJeerkeÀej keÀjves keÀe efveCeõ³e efue³ee ie³ee nw ~ leovegmeej DeOeesnmleeãejer keÀes jepeYeeøee DeefOeefve³ece 1963 keÀer Oeeje 4(4) kesÀ DeOeerve meefceefle kesÀ He´efleJesove cesb keÀer ieFõ efmeheÀeefjMesb kesÀ mebyebOe cesb jeøì^Heefle kesÀ efvecveefueefKele Devegmeej DeeosMe metef®ele keÀjves keÀe efveosMe ngDee nw~

(keÀ) keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnboer keÀe He´efMeãeCe

(1) efnboer efMeãeCe ³eespevee leLee efJeYeeieer³e J³eJemLee keÀe meg¢æÑerkeÀjCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ mejkeÀejer keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnboer keÀe He´efMeãeCe osves kesÀ efueS efnboer efMeãeCe ³eespevee leLee Dev³e efJeYeeieer³e J³eJemLeeDeesb keÀes meg¢æÑ efkeÀ³ee peeS~

³en efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie efnboer efMeãeCe ³eespevee keÀes meg¢æÑ keÀjs DeewÞe meefceefle keÀer efmeheÀeefjMe meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes Heefj®eeefuele keÀjles ngS efJeYeeieer³e J³eJemLeeDeesb keÀes meg¢æÑ keÀjves kesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ efveosõMe peejer keÀjs~

(2) efnboer He´efMeãeCe kesÀ efueS He´eslmeenve J³eJemLee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnboer keÀe He´efMeãeCe uesves Hej Jeleõceeve He´eslmeenve J³eJemLee keÀes kegÀí mece³e Deewj ®eeuet jKee peeS leLee Fmes Deewj DeefOekeÀ DeekeÀøeõkeÀ yevee³ee peeS~

³en efmeheÀeefjMe efmeàebleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ FmekesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS jepeYeeøee efJeYeeie mecegef®ele keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(3) efvepeer He´³elveesb mes efnboer efMeãeCe ³eespevee keÀer Hejerãee Heeme keÀjves Hej SkeÀ cegMle jeefMe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efvepeer He´³elveesb mes , He$ee®eej Üeje leLee mJewef®íkeÀ mebmLeeDeesb mes He´efMeãeCe HeekeÀj efnboer efMeãeCe ³eespevee keÀer Hejerãee Heeme keÀjves Hej keÀceõ®eeefj³eesb keÀes SkeÀ cegMle HegjmkeÀej keÀer jeefMe ogiegveer keÀj oer peeS~

efmeheÀeefjMe keÀes efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj efue³ee ie³ee nw~ efJeÊe ceb$eeue³e kesÀ HejeceMeõ mes ³en jeefMe pegueeFõ 1989 mes ¾sæÑ iegvee keÀer pee ®egkeÀer nw~ Fmes ogiegvee keÀjves kesÀ efueS efJeÊe ceb$eeue³e keÀes Hegveë He´mleeJe Yespee peeS~

(4) efnboer efMeãeCe ³eespevee kesÀ Heeþîe¬eÀceesb keÀer meceerãee Deewj Gvecesb megOeej

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnboer efMeãeCe ³eespevee Üeje meb®eeefuele efJeefYevve Heeþîe¬eÀceesb keÀer mece³e mece³e Hej meceerãee keÀer peeS Deewj Gvecesb megOeej keÀj Gvnsb keÀe³eeõue³eerve keÀece keÀer ¢eføì mes DeefOekeÀ J³eeJeneefjkeÀ yevee³ee pee³es~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe Yeer mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ efnboer efMeãeCe ³eespevee leLee FmekesÀ Debleieõle meb®eeefuele efJeefYevve Heeþîe¬eÀceesb keÀer meceerãee kesÀ efueS jepeYeeøee efJeYeeie Üeje SkeÀ HegvejerãeCemeefceefle kesÀ ieþve kesÀ efueS mecegef®ele keÀejõJeeFõ DeejbYe keÀj oer ieFõ nw~

(5) efnboer He´efMeãeCe kesÀ efueS mece³e meercee keÀe efveOeeõjCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ "keÀ" SJeb "Ke" ães$eesb cesb efnboer He´efMeãeCe kesÀ efueS ye®es ngS Jeleõceeve keÀceõ®eeefj³eesb keÀes Jeøeõ 1990 kesÀ Deble lekeÀ leLee "ie" ães$e cesb Jeøeõ 1993 kesÀ Deble lekeÀ He´efMeefãele keÀj efo³ee pee³es~

meefceefle Üeje "keÀ" SJeb "Ke" ães$eesb kesÀ efueS efveOeeõefjle DeJeefOe Henues ner meceeHle nes ®egkeÀer nw~ DeHesefãele keÀceõ®eeefj³eesb keÀer Jeleõceeve mebK³ee keÀes O³eeve cesb jKeles ngS leLee efJeÊeer³e mebmeeOeveesb keÀer GHeueyOelee keÀer keÀefþveeF³eesb kesÀ HeefjHe´sã³e cesb meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ "keÀ" SJeb "Ke" ães$eesb cesb Jeleõceeve keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnboer keÀe He´efMeãeCe Jeøeõ 1997 kesÀ Deble lekeÀ leLee "ie" ães$e cesb efmLele keÀe³ee´ue³eesb kesÀ keÀceõ®eeefj³eesb Jeøeõ 2000 kesÀ Deble lekeÀ Hetje keÀj efue³ee pee³es~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje efnboer efMeãeCe ³eespevee kesÀ efueS ieefþle keÀer pee jner HegvejerãeCe meefceefle keÀes Yeer ³en ceeceuee meeQHee pee³es leeefkeÀ Fme ueã³e keÀes osKeles ngS ³en megPeeJe osb efkeÀ Jeleõceeve efnboer He´efMeãeCe keÀe³eõ¬eÀceesb cesb ke̳ee megOeej/HeefjJeleõve efkeÀ³es peeves DeHesefãele nQ~

(6) ve³es Yeleerõ nesvesJeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnboer keÀe He´efMeãeCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ ve³es Yeleerõ nesvesJeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes J³eeJemeeef³ekeÀ He´efMeãeCe mes Henues efnboer He´efMeãeCe efo³ee peeS~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe Yeer efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie ves Fme ceeceues cesb keÀejõJeeFõ keÀj kesÀvêer³e efnboer He´efMeãeCe mebmLeeve kesÀ oes Deewj ve³es GHe-mebmLeeve Jeøeõ 190-91 kesÀ oewjeve ceêeme leLee nwojeyeeo cesb Keesues nQ~ jepeYeeøee efJeYeeie HetCeõkeÀeefuekeÀ ienve efnboer He´efMeãeCe kesÀ efueS kesÀvêer³e efnboer He´efMeãeCe mebmLeeve kesÀ DeefleefjkeÌle GHemebmLeeve nj Jeøeõ Keesues, meeLe ner meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes efveosMe efo³ee pee³es efkeÀ Jes DeHeves-DeHeves DeOeervemLe meYeer He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb Fme He´keÀej keÀe He´yebOe keÀj uesb efkeÀ efnboer ve peevevesJeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes J³eeJemeeef³ekeÀ He´efMeãeCe osves mes Henues efnboer keÀe ienve He´efMeãeCe efo³ee pee³es~

(7) efnvoer efMeãeCe ³eespevee kesÀ ve³es kesÀvê

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnvoer efMeãeCe ³eespevee kesÀ veS kesÀvê "ie" ães$e cesb Keesues peeSb ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw ~

(8) efnvoer ³eespevee kesÀ ve³es kesÀvê Keesueves kesÀ He´efleceeveesb cesb Ñerue

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ otjmLe veiejesb cesb kesÀvêer³e keÀe³eeõue³eesb kesÀ keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efue³es He´efMeãeCe kesÀvê Keesueves kesÀ He´efleceeveesb cesb Ñerue oer pee³es ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Jeleõceeve ceeveoC¾ cesb "ie" ães$e cesb ve³es kesÀvê Keesueves kesÀ efueS Ñerue osves kesÀ efueS J³e³e efJeYeeie keÀes Hegveë He´mleeJe Yespes ~

(9) "Ke" leLee "ie" ães$eesb cesb keÀe³eõjle efnvoer He´eO³eeHekeÀesb keÀes He´eslmeenve

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ "Ke" leLee "ie" ães$eesb cesb keÀece keÀjves Jeeues efnvoer He´eO³eeHekeÀesb kesÀ efueS kegÀí efJeÊeer³e DeekeÀøeõCe GHeueyOe keÀje³es peeSb Deewj efveOeeõefjle ³eesi³elee DeLeJee Dee³eg meercee cesb Ñerue oer pee³es ~

"Ke" leLee "ie" ães$eesb kesÀ efueS He´eO³eeHekeÀesb keÀer ³eesi³elee DeLeJee Dee³eg meercee cesb Ñerue osvee meceeve DeJemej kesÀ efmeàeble kesÀ DevegªHe veneR nw Deewj Fmecesb mebJewOeefvekeÀ keÀefþveeF³eeb Yeer Dee mekeÀleer nQ ~ leLeeefHe meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ "Ke" leLee "ie" ães$eesb cesb mes kegÀí Ssmes otjmLe mLeeveesb kesÀ efJeøe³e cesb efJeÊeer³e leLee Dev³e DeekeÀøeõCe osves kesÀ ceeceues Hej jepeYeeøee efJeYeeie efJe®eej keÀjs Deewj Fme mebyebOe cesb efJeÊe ceb$eeue³e leLee keÀeefceõkeÀ SJeb He´efMeãeCe efJeYeeie mes HejeceMeõ keÀjs ~

(10) DebMekeÀeefuekeÀ He´eO³eeHekeÀesb kesÀ efueS ceeveos³e keÀer ojesb cesb JeÉefà

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnvoer efMeãeCe ³eespevee kesÀ DebMekeÀeefuekeÀ He´eO³eeHekeÀesb kesÀ efueS ceeveos³e keÀer ojesb cesb mece³e-mece³e Hej JeÉefà keÀer pee³es ~

³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ leLeeefHe efJeÊeer³e mebmeeOeveesb keÀer GHeueyOelee keÀer Jeleõceeve keÀefþve efmLeefle keÀes osKeles ngS jepeYeeøee efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb efJeÊe ceb$eeue³e mes HejeceMeõ keÀjves kesÀ HeM®eeled mecegef®ele keÀe³eõJeener keÀjs ~

(11) He´eO³eeHekeÀesb kesÀ ve³es Heo meÉefpele keÀjves kesÀ efueS He´efleceeveesb cesb Ñerue

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnvoer He´eO³eeHekeÀesb kesÀ ve³es Heo meÉefpele keÀjves kesÀ efueS efveOeeõefjle He´efleceeveesb cesb Ñerue osves keÀe He´eJeOeeve efkeÀ³ee peevee ®eeefnS ~

³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ Hejvleg ®etbefkeÀ Fmecesb efJeÊeer³e mebmeeOeveesb keÀe He´Mve pegæ¾e ngDee nw, Deleë jepeYeeøee efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb efJemleÉle He´mleeJe yeveekeÀj J³e³e efJeYeeie mes HejeceMeõ keÀjs ~

(12) DebMekeÀeefuekeÀ kesÀvêesb keÀe HetCeõkeÀeefuekeÀ kesÀvêesb cesb HeefjJeleõve keÀjvee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ mesJeekeÀeueerve efnvoer He´efMeãeCe keÀer Jeleõceeve DebMekeÀeefuekeÀ J³eJemLee keÀes HetCeõkeÀeefuekeÀ J³eJemLee cesb yeoue efo³ee pee³es ~

mesJeekeÀeueerve efnvoer He´efMeãeCe kesÀ efueS Fme mece³e ienve Heeþd³e¬eÀce, HetCeõkeÀeefuekeÀ kesÀvêesb Hej DebMekeÀeefuekeÀ He´efMeãeCe, DebMekeÀeefuekeÀ kesÀvêesb Hej DebMekeÀeefuekeÀ He´efMeãeCe leLee He$ee®eej Heeþîe¬eÀce keÀer J³eJemLee nw ~ ³en J³eJemLee

efJeefYevve He´keÀej kesÀ keÀceõ®eeefj³eesb keÀer DeeJeM³ekeÀlee kesÀ Devegmeej ner keÀer ie³eer nw ~ Deleë Fve meYeer J³eJemLeeDeesb keÀes meeLe-meeLe ®eJeeuetce jKevee DeHeefjne³eõ nw ~ leLeeefHe kesÀvêer³e efnvoer He´efMeãeCe mebmLeeve Üeje Henues ner HetCeõkeÀeefuekeÀ He´efMeãeCe kesÀvê Keesues pee jns nQ ~ Deleë meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe mJeerkeÀej keÀj ueer nw efkeÀ J³eeJeneefjkeÀ ªHe cesb peneb keÀneR mebYeJe nes, HetCeõkeÀeefuekeÀ kesÀvê Keesues peeSb ~ meeLe-meeLe FvneR J³eeJeneefjkeÀ DeeJeM³ekeÀleeDeesb kesÀ Devegmeej DebMekeÀeefuekeÀ J³eJemLee Yeer DeYeer peejer jKeer peeS ~

(13) He´efMeãeCe kesÀ efueS Yespes ieS keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efueS mLeeveeHevve efve³egefkeÌle keÀer J³eJemLee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ ienve efnvoer He´efMeãeCe kesÀ efueS Yespes ieS keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efueS mLeeveeHevve efve³egefkeÌle keÀer J³eJemLee keÀer peeS ~

³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb keÀeefceõkeÀ Deewj He´efMeãeCe efJeYeeie mes HejeceMeõ keÀjves kesÀ HeM®eeled meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekeÀe DevegHeeueve keÀjves kesÀ efueS efveosMe peejer keÀjs ~

(14) DeHe´efMeefãele keÀceõ®eeefj³eesb keÀe jesmìj

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnvoer cesb DeHe´efMeefãele keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ jesmìj meYeer keÀe³eeõue³eesb cesb efve³eceevegmeej jKes peeSb ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw ~ Fme efJeøe³e Hej jepeYeeøee efJeYeeie Üeje Henues ner efveosMe efoS pee ®egkesÀ nQ ~ leLeeefHe jepeYeeøee efJeYeeie meefceefle keÀer efmeheÀeefjMe meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo kesÀ veesefìme cesb ueeS leLee keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ jesmìj kesÀ efJeøe³e cesb Jeleõceeve efveosMeesb keÀe keÀæ¾eFõ mes DevegHeeueve keÀjves kesÀ efueS DevegjesOe keÀjs ~

(15) veJe He´efMeefãele keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnvoer cesb keÀece keÀjves kesÀ efueS megefJeOeeSb

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ veJeHe´efMeefãele keÀceõ®eeefj³eesb keÀes He´efMeãeCe kesÀ yeeo efnvoer cesb keÀe³eõ keÀjves kesÀ efueS megefJeOeeSb Deewj He´eslmeenve GHeueyOe keÀjeS peeSb ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes FmekesÀ DevegHeeueve kesÀ efueS efveosMe peejer keÀjs leLee Gvemes DevegjesOe keÀjs efkeÀ Fme efJeøe³e cesb He´efMeefãele keÀceõ®eeefj³eesb keÀes HegmlekesbÀ Deewj meboYeõ-meeefnl³e GHeueyOe keÀjeves kesÀ efJeøe³e cesb peejer efkeÀS ieS efveosMeesb keÀes HetCeõleë Heeueve efkeÀ³ee peeS ~ meeLe ner meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb mes ³en Yeer DevegjesOe efkeÀ³ee peeS efkeÀ meboYeõ-meeefnl³e keÀes efnvoer cesb lew³eej keÀje³ee peeS Deewj FmekeÀe efJelejCe meYeer DeefOekeÀeefj³eesb Deewj keÀceõ®eeefj³eesb cesb megefveefM®ele efkeÀ³ee peeS ~

(16) DeewÐeesefiekeÀ mebmLeeveesb kesÀ keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efueS efnvoer He´efMeãeC keÀer DeefveJee³eõlee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DeewÐeesefiekeÀ mebmLeeveesb kesÀ Ssmes DeefOekeÀeefj³eesb Deewj keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efueS efpevnsb efueKeves-HeæÑves keÀe keÀe³eõ keÀjvee Heæ¾lee nw, efnvoer He´efMeãeCe DeefveJee³eõ nesvee
®eeefnS ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeveueer ieFõ nw ~ Fme mebyebOe cesb jepeYeeøee efJeYeeie mecegef®ele keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(17) efnvoer efMeãeCe keÀe keÀe³eõ keÀj jner mJe³eb-mesJeer mebmLeeDeesb keÀes Devegoeve leLee He´eslmeenve

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efnvoer efMeãeCe keÀe keÀe³eõ keÀj jner mJe³eb-mesJeer mebmLeeDeesb keÀes efoS pee jns Devegoeve keÀer jeefMe GHe³egkeÌle ªHe mes yeæÑeFõ peeS, ³eebef$ekeÀ GHekeÀjCeesb keÀer Kejero kesÀ efueS Gvnsb efJeMesøe Devegoeve efo³ee peeS, GvekesÀ Üeje ®eueeS pee jns Heeþîe¬eÀceesb keÀes efnvoer efMeãeCe ³eespevee kesÀ Heeþîe¬eÀceesb kesÀ DevegªHe jKeves kesÀ efueS HejeceeMeõ leLee mene³elee He´oeve keÀer peeS, Gvnsb Heeþîe-HegmlekeÀesb, He´keÀeMeveesb, YeJeve-efveceeõCe Deeefo kesÀ efueS efJeMesøe Devegoeve efo³ee peeS leLee mejkeÀej Üeje MeerIe´ ner Fme mebyebOe cesb SkeÀ G®®e DeefOekeÀej He´eHle meefceefle keÀe ieþve efkeÀ³ee peeS pees Fve mJe³eb mesJeer mebmLeeDeesb kesÀ keÀe³ees¥ leLee mecem³eeDeesb Deeefo keÀe cetu³eebkeÀve keÀjkesÀ SkeÀ megefve³eesefpele meceefvJele keÀe³eõ¬eÀce lew³eej keÀjs Deewj Fvnsb efoS peeves Jeeues Devegoeve kesÀ efueS veS Deewj Goej ceeveoC¾ efveOeeõefjle keÀjs ~ meefceefle ves ³en Yeer efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ Fve mebmLeeDeesb Üeje Dee³eesefpele HejerãeeDeesb cesb GÊeerCeõ nesves Hej, kesÀvêer³e keÀceõ®eeefj³eesb keÀes Jes meYeer He´eslmeenve GHeueyOe nesves ®eeefnS pees efkeÀ Gveke es efnvoer efMeãeCe ³eespevee kesÀ Debleieõle meb®eeefuele HejerãeeDeesb cesb GÊeerCeõ nesves Hej He´eHle nesles nQ ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ efMeãee efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb SkeÀ G®®e DeefOekeÀej He´eHle meefceefle keÀe ieþve keÀjsb leLee ³en G®®e DeefOekeÀej He´eHle meefceefle mebmeoer³e jepeYeeøee meefceefle keÀer efmeheÀeefjMeesb cesb GþeS ieS meYeer cegodoesb Hej efJe®eej-efJeceMeõ keÀjs Deewj DeHeveer efjHeesìõ efMeãee efJeYeeie keÀes He´mlegle keÀjs ~

(18) efnvoer efMeãeCe kesÀ efueS He$e®eej Heeþîe¬eÀce

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ kesÀvêer³e efnvoer efveosMeeue³e kesÀ He$ee®eej Heeþîe¬eÀceesb keÀe efJemleej efkeÀ³ee peeS ~ Fve Heeþîe¬eÀceesb cesb meYeer keÀceõ®eeefj³eesb keÀes He´JesMe efo³ee peeS ~ He$ee®eej Heeþîe¬eÀceesb cesb efMeãeCe meYeer Yeejleer³e YeeøeeDeesb kesÀ ceeO³ece mes leLee Debie´speer kesÀ DeefleefjkeÌle Dev³e efJeosMeer YeeøeeDeesb- pewmes- Dejyeer, ®eerveer, peceõve, ÖesbÀ®e, mHesefveMe Deeefo kesÀ ceeO³ece mes Yeer efo³ee peeS ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw ~ efMeãee efJeYeeie mes DevegjesOe efkeÀ³ee peeS efkeÀ Jen kesÀvêer³e efnvoer efveosMeeue³e Üeje ®eueeS ieS He$ee®eej Heeþîe¬eÀce cesb DeeJeM³ekeÀleevegmeej efJemleej keÀjs leLee efveosMeeue³e Üeje He$ee®eej Heeþîe¬eÀce kesÀ efueS, efueS peeves Jeeues MegukeÀ keÀes mejkeÀejer keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efueS ceeheÀ keÀjs ~ kesÀvêer³e efnvoer

He´efMeãeCe mebmLeeve Üeje Yeer Jeøeõ 1990-91 mes DeefleefjkeÌle He$ee®eej Heeþîe¬eÀce Megª efkeÀ³ee ie³ee nw ~ mejkeÀejer keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnvoer cesb He´efMeãeCe Debie´speer-efnvoer ceeO³ece mes ner efo³ee peevee DeHesefãele nw ~ kesÀvêer³e efnvoer efveosMeeue³e

Üeje ®eueeS pee jns Dev³e He$ee®eej Heeþîe¬eÀceesb keÀes meYeer Yeejleer³e YeeøeeDeesb leLee Debie´speerlej efJeosMeer YeeøeeDeesb kesÀ ceeO³ece mes ®eueeves kesÀ efJeøe³e cesb meefceefle keÀer efmeheÀeefjMe Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe efmeàebleleë ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ efMeãee efJeYeeie Fme mebyebOe cesb DeeJeM³ekeÀleevegmeej SkeÀ mece³eyeà keÀe³eõ¬eÀce yeveeS Deewj FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve keÀjs ~ meYeer keÀceõ®eeefj³eesb keÀes He$ee®eej Heeþîe¬eÀce GHeueyOe keÀjeves mebyebOeer efmeheÀeefjMe Yeer Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ He$ee®eej Heeþîe¬eÀce keÀe ueeYe Jener keÀceõ®eejer GþeSb pees efnvoer efMeãeCe ³eespevee leLee kesÀvêer³e efnvoer He´efMeãeCe mebmLeeve keÀer efve³eefcele keÀãeeDeesb cesb Yeeie veneR ues mekeÀles ~

(19) kesÀvêer³e efnvoer He´efMeãeCe mebmLeeve keÀe meg¢æÑerkeÀjCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ veS Yeleerõ nesves Jeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes ienve He´efMeãeCe osves kesÀ efueS mLeeefHele kesÀvêer³e efnvoer He´efMeãeCe mebmLeeve leLee FmekesÀ GHe mebmLeeveesb keÀes meg¢æÑ efkeÀ³ee peeS ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw Deewj FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve efkeÀ³ee pee jne nw ~ Jeøeõ 1990-91 cesb He´efMeãeCe mebmLeeve kesÀ oes efDeewj GHe mebmLeeve Keesues pee ®egkesÀ nQ Deewj DeeþJeeR Heb®eJeøeerõ³e ³eespevee cesb osMe kesÀ Dev³e Yeeieesb cesb Yeer DeefleefjkeÌle GHemebmLeeve Keesueves keÀe He´mleeJe nw ~ kesÀvêer³e efnvoer He´efMeãeCe mebmLeeve Deewj GmekesÀ GHe-mebmLeeveesb kesÀ meg¢æÑerkeÀjCe kesÀ efueS DeeþJeeR Heb®eJeøeerõ³e ³eespevee cesb mecegef®ele He´eJeOeeve He´mleeefJele efkeÀ³es ie³es nQ ~

(20) oerIeõ DeJeefOe Heeþîe¬eÀceesb cesbb efnvoer keÀe He´efMeãeCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeefYevve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb/GHe¬eÀceesb Deeefo kesÀ He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb peneb oerIeõ DeJeefOe kesÀ Heeþîe¬eÀce ®eueeS peeles nQ Jeneb efnvoer keÀes SkeÀ efJeøe³e kesÀ ªHe cesb HeæÑe³ee peeS ~ He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb Jeleõceeve J³eJemLee kesÀ efueS DeHesefãele DeefleefjkeÌle Heoesb kesÀ efueS efJeÊeer³e mJeerkeÉÀefle DeefJeuebye oer peeveer ®eeefnS ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo mes DevegjesOe keÀjs efkeÀ Jen DeHeves DeOeervemLe Je DeHeves GHe¬eÀceesb kesÀ DeOeervemLe He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb Ssmeer J³eJemLee keÀjeSb ~

(21) efnvoer He´efMeãeCe kesÀ efueS efJeYeeieer³e He´efMeãeCe J³eJemLee keÀe efJemleej

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efpeve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb cesb DeYeer efnvoer He´efMeãeCe kesÀ efueS efJeYeeieer³e J³eJemLee veneR nw, Jes Yeer DeeJeM³ekeÀleevegmeej efJeYeeieer³e J³eJemLee keÀjsb ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deeefo keÀes efveosMe os efkeÀ Jen DeHeves DeOeervemLe keÀe³eeõue³eesb/GHe¬eÀceesb/mJee³eÊe efvekeÀe³eesb Deeefo cesb efnvoer He´efMeãeCe kesÀ efueS efJeYeeieer³e J³eJemLee kesÀ efJeøe³e cesb efJe®eej keÀjs leLee DeeJeM³ekeÀleevegmeej efJeYeeieer³e J³eJemLee megefveefM®ele keÀjsb leeefkeÀ efnvoer efMeãeCe kesÀ efueS Mesøe keÀceõ®eeefj³eesb keÀes He´efMeefãele efkeÀ³ee pee mekesÀ ~

(22) DeekeÀeMeJeeCeer/otjoMeõve Üeje efnvoer Heeþîe¬eÀceesb keÀe He´meejCe

meefceefle ves ³en efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DeekeÀeMeJeeCeer Üeje efnvoer Yeeøee Heeþesb kesÀ He´meejCe keÀer DeJeefOe leLee DeeJeÉefÊe cesb JeÉefà keÀer peeS leLee otjoMeõve mes Yeer efnvoer Heeþ He´meeefjle efkeÀS peeSb ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe mes mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ met®evee Deewj He´meej ceb$eeue³e leLee ceeveJe mebmeeOeve efJekeÀeme cebb$eeue³e Fme efmeheÀeefjMe kesÀ DevegªHe efmLeefle keÀer meceerãee keÀjs leLee efmeheÀeefjMe kesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS mecegef®ele keÀoce GþeSb ~

(Ke) efnvoer keÀe³eõMeeueeDeesb keÀe Dee³eespeve

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ meYeer keÀe³eeõue³eesb Üeje efnvoer cesb keÀece keÀjves keÀer efPePekeÀ keÀes otj keÀjves kesÀ efueS keÀe³eõMeeueeSb Fme Ñbie mes Dee³eesefpele keÀer peeSb, efpememes efkeÀ Gve meYeer keÀceõ®eeefj³eesb keÀes, efpevnsb efnvoer keÀe ÿeeve nw Deewj pees DeYeer lekeÀ Ssmeer keÀe³eõMeeueeDeesb cesb veneR Yespes ieS nQ, Jes Fmecesb Yeeie ues mekesbÀ ~ meefceefle ves ³en Yeer efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ Deieues 5 Jeøees¥ lekeÀ Ssmeer keÀe³eõMeeueeDeesb keÀe efve³ece-HetJeõkeÀ Dee³eespeve efkeÀ³ee peevee ®eeefnS, efpemekeÀe GÎsM³e ³en nes efkeÀ He´l³eskeÀ efnvoer peeveves Jeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes He´l³eskeÀ Jeøeõ keÀce-mes-keÀce SkeÀ yeej Fmecesb Deeiej efnvoer cesb cetue ªHe mes keÀece keÀjves keÀe DeY³eeme keÀjves keÀe DeJemej efceue mekesÀ ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb DeHeves efveosMeesb keÀer HegveejeJeÉefÊe keÀjles ngS Deieues 5 Jeøees¥ lekeÀ keÀe³eõMeeueeDeesb kesÀ Dee³eespeve kesÀ efJeøe³e cesb Hegveë efJemleÉle efveosMe meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb Deewj keÀe³eõMeeueeDeesb Deeefo keÀes Heefj®eeefuele keÀjsb ~

(ie) osMe ke s meYeer Yeeieesb cesb efMeãee mebmLeeveesb cesb efnvoer HeæÑeves keÀer megefJeOeeSb

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ kesÀvêer³e mejkeÀej osMe kesÀ efJeefYevve Yeeieesbb cesb efnvoer keÀer HeæÑeFõ kesÀ efJeøe³e cesb Jeleõceeve efmLeefle keÀer meceerãee keÀjles ngS megefveefM®ele keÀjs efkeÀ osMe Yej cesb meYeer peien efJeÐeeue³eesb, ceneefJeÐeeue³eesb cesb efJeefYevve efJeøe³eesb keÀer HeæÑeFõ efnvoer cesb Yeer keÀjves kesÀ efueS GHe³egkeÌle J³eJemLee GHeueyOe nes leLee efnvoer DeLeJee efnvoer ceeO³ece mes Heþve-Heeþve keÀjves kesÀ efueS keÀesFõ yeeOee veneR nes ~

ke̳eesbefkeÀ efMeãee keÀe cegK³e GÊejoeef³elJe jep³e mejkeÀejesb Hej nw, meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe kesÀJeue efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ efMeãee efJeYeeie Fme efmeheÀeefjMe kesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS kesÀvêer³e mejkeÀej Üeje ®eueeS pee jns meYeer efJeÐeeue³eesb, ceneefJeÐeeue³eesb Deewj efJeMJeefJeÐeeue³eesb cesb DeeJeM³ekeÀ keÀoce GþeS ~ meeLe ner efMeãee efJeYeeie meYeer jep³e mejkeÀejesb Deeefo keÀes meefceefle keÀer Fme efmeheÀeefjMe mes DeJeiele keÀjeles ngS, FmekesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS GHee³e keÀjves kesÀ efueS Yeer DevegjesOe keÀjs ~

(Ie) ef$eceeøee-met$e keÀe keÀe³eeõvJe³eve

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ ef$eYeeøee met$e keÀes meYeer jep³eesb cesb legjvle keÀe³eeõefvJele keÀjves kesÀ efueS He´YeeJeer GHee³e efkeÀS peeSb leLee Fme keÀe³eõ kesÀ efueS keÀesFõ efveefM®ele mece³e-meercee efveOeeõefjle keÀer peeS Deewj GmekesÀ Devegmeej ueã³e He´eefHle kesÀ efueS þesme keÀoce GþeS ~

®etbefkeÀ ef$eYeeøee met$e kesÀ keÀe³eeõvJe³eve keÀer efpeccesoejer cegK³eleë jep³e mejkeÀejesb Hej nw, Deleë meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀer ieFõ nw ~ efMeãee efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb Hetjs mees®e-efJe®eej kesÀ meeLe leLee peneb DeeJeM³ekeÀ nes, jep³e mejkeÀejesb kesÀ HejeceMeõ kesÀ meeLe SkeÀ efveefM®ele keÀe³eõ¬eÀce yevee³es Deewj FmekesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS jep³e mejkeÀejesb keÀes He´eslmeeefnle keÀjs ~ FmekesÀ DeefleefjkeÌle efMeãee efJeYeeie DeHeves efve³eb$eCeeOeerve kesÀvêer³e efJeÐeeue³eesb Deewj veJeeso³e efJeÐeeue³eesb cesb ef$eYeeøee met$e kesÀ keÀe³eeõvJe³eve kesÀ efueS þesme keÀoce GþeS ~

(®e) Yeleerõ kesÀ efueS meeãeelkeÀej cesb efnvoer keÀe efJekeÀuHe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ Yeleerõ mebyebOeer efJeÿeeHeveesb, efJeJejCe-He$eesb leLee meeãeelkeÀejesb kesÀ efueS GcceeroJeejesb keÀes Yespes peeves Jeeues efveceb$eCe He$e efnvoer leLee Debie´speer, oesveesb YeeøeeDeesb cesb nesb Deewj Gvecesb ve kesÀJeue ³en efJeMesøe ªHe mes mHeøì efkeÀ³ee peeS efkeÀ GcceeroJeej meeãeelkeÀej cesb efnvoer DeLeJee Debie´speer keÀe He´³eesie DeHeveer F®íevegmeej keÀj mekeÀlee nw, yeefukeÀ Gmes efueefKele ªHe cesb ³en met®evee osves kesÀ efueS Yeer keÀne peeS efkeÀ Jen efkeÀme Yeeøee keÀe ceeO³ece DeHeveevee ®eenlee nw, leeefkeÀ ®e³eve yeesæ¾ Üeje GmekeÀe meeãeelkeÀej, Gmeer Yeeøee cesb efue³ee peeS ~ meefceefle ves ³en Yeer efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ meeãeelkeÀej uesves Jeeues ®e³eve yeesæ¾ keÀe ieþve Fme He´keÀej efkeÀ³ee peeS efkeÀ GmekesÀ meom³eesb keÀes efnvoer keÀe Yeer ÿeeve nes ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ Yeleerõ kesÀ efueS meeãeelkeÀej cesb Debie´sspeer kesÀ meeLe-meeLe efnvoer keÀe efJekeÀuHe Yeer GHeueyOe nes leLee Fme efJeøe³e cesb meeãeelkeÀej He$e cesb meHeøì ªHe mes GcceeroJeej keÀes meeãeelkeÀej keÀer Yeeøee kesÀ yeejs cesb efJekeÀuHe metef®ele keÀjves kesÀ efueS keÀne peeS ~ ®e³eve yeesæ¾ kesÀ ieþve mebyebOeer efmeheÀeefjMe Yeer efmeàeble ªHe cesb Fme mebMeesOeve kesÀ meeLe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw efkeÀ ®e³eve yeesæ¾ keÀe ieþve Fme He´keÀej efkeÀ³ee peeS efkeÀ efnvoer cesb meeãeelkeÀej osves Jeeues DeY³eLeerõ mes efnvoer cesb ner yeele®eerle keÀer pee mekesÀ ~

keÀeefceõkeÀ SJeb He´efMeãeCe efJeYeeie Fme efJeøe³e cesb meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes mecegef®ele efveosMe peejer keÀjs ~

(í) keÉÀeføe, Fbpeerefve³eeEjie leLee Dee³egefJeõÿeeve keÀer Yeleerõ Je He´JesMe HejerãeeDeesb cesb efnvoer ceeO³ece keÀe efJekeÀuHe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ keÉÀeføe, Fbpeerefve³eeEjie leLee Dee³egefJeõÿeeve kesÀ meYeer He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb, pees efkeÀmeer ve efkeÀmeer ªHe cesb Yeejle mejkeÀej kesÀ efve³eb$eCeeOeerve nQ Yeleerõ Deewj He´JesMe HejerãeeDeesb cesb legjvle efnvoer ceeO³ece keÀe efJekeÀuHe He´oeve efkeÀ³ee peeS Deewj Fme He´keÀej keÀer J³eJemLee keÀer peeS efkeÀ Jeneb pees Yeer efJeÐeeLeerõ efnvoer ceeO³ece mes HeæÑvee ®eens, Gmes efnvoer ceeO³ece mes efMeãeCe/He´efMeãeCe efo³ee pee mekesÀ ~ meefceefle ves ³en Yeer efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ Dee³egefJeõÿeeve keÀer efMeãee Yeer efvekeÀì YeefJeø³e cesb efnvoer ceeO³ece mes Hetjer keÀjeves kesÀ efueS DeYeer mes He´³elve efkeÀ³ee peeS FmekesÀ efueS Heeþîe-meeceie´er Deewj meboYeõ meeefnl³e keÀe Yeer efnvoer cesb efveceeõCe keÀje³ee peeS ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ Ssmes mebmLeeveesb cesb, pees efkeÀmeer-ve-efkeÀmeer ªHe cesb Yeejle mejkeÀej kesÀ efve³eb$eCeeOeerve nQ, He´JesMe HejerãeeDeesb cesb legjvle efnvoer ceeO³ece keÀe efJekeÀuHe He´oeve efkeÀ³ee peeS ~ efMeãee efJeYeeie, Yeejleer³e keÉÀeføe DevegmebOeeve Heefjøeod leLee mJeemL³e SJeb HeefjJeej keÀu³eeCe ceb$eeue³e Fme efJeøe³e cesb mecegef®ele keÀejõJeeFõ megefveefM®ele keÀjsb, leeefkeÀ efnvoer Yeeøee keÀe efJekeÀuHe He´JesMe HejerãeeDeesb cesb legjvle efo³ee pee mekesÀ ~ Fbpeerefve³eeEjie leLee keÉÀeføe keÀer efMeãee cesb efnvoer ceeO³ece kesÀ efJekeÀuHe kesÀ efJeøe³e cesb meefceefle keÀer efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw leLeeefHe Fme efJeøe³e cesb efJeefYevve mebmLeeveesb keÀes ítì oer peeS efkeÀ Jes efnvoer ceeO³ece keÀe efJekeÀuHe osves kesÀ efueS HeefjefmLeefle³eesb keÀes osKeles ngS SkeÀ mece³eyeà keÀe³eõ¬eÀce yeveeSb ~ efMeãee efJeYeeie leLee Yeejleer³e keÉÀeføe DevegmebOeeve Heefjøeod DeHeves efve³eb$eCeeOeerve mebmLeeveesb keÀes Fme yeejs cesb mecegef®ele efveosMe osb leLee GvekeÀe DevegHeeueve megefveefM®ele keÀjeSb ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe Yeer efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw efkeÀ Dee³egefJeõÿeeve keÀer efMeãee Yeer efvekeÀì YeefJeø³e cesb efnvoer ceeO³ece mes He´ejcYe keÀjves kesÀ efueS DeYeer mes iebYeerj He´³eeme efkeÀS peeSb leLee Heeþîe-meeceie´er Deewj meboYeõ meeefnl³e keÀe efveceeõCe keÀje³ee peeS ~ mJeemL³e SJeb HeefjJeej keÀu³eeCe ceb$eeue³e Fme efJeøe³e cesb mecegef®ele keÀejõJeeFõ megefveefM®ele keÀjs Deewj FmekesÀ efueS SkeÀ mece³eyeà ³eespevee yevee keÀj GmekesÀ Devegmeej keÀejõJeeFõ keÀjs ~

(pe) jepeYeeøee mebkeÀuHe, 1968 kesÀ HeefjHe´sã³e cesb efJeefYevve Yeleerõ efve³eceesb keÀer meceerãee ~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ mebmeo Üeje Heeefjle jepeYeeøee mebkeÀuHe, 1968 kesÀ HeefjHe´sã³e cesb meYeer Heoesb kesÀ Yeleerõ efve³eceesb keÀer Fme ¢eføì mes meceerãee keÀer peeS efkeÀ Yeleerõ kesÀ mece³e Debie´speer keÀe DeLeJee efnvoer keÀe DeLeJee oesveesb YeeøeeDeesb keÀe ÿeeve efveOeeõefjle keÀjvee DeeJeM³ekeÀ nw ³ee veneR ~ peneb efkeÀmeer Heo efJeMesøe kesÀ efueS efkeÀmeer efJeMesøe Yeeøee keÀe ÿeeve DeefveJee³eõ keÀjvee DeeJeM³ekeÀ ve nes, Jeneb efnvoer DeLeJee Debie´speer kesÀ ÿeeve keÀe efJekeÀuHe He´l³eeMeer kesÀ efueS GHeueyOe nesvee ®eeefnS Deewj Yeleerõ kesÀ mece³e efnvoer keÀe ÿeeve ve nesves Hej Gmes HeefjJeerãee DeJeefOe kesÀ oewjeve Deefpeõle keÀjves keÀe He´eJeOeeve efkeÀ³ee peevee ®eeefnS ~

meefceefle keÀer efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Fme mebyebOe cesb keÀeefceõkeÀ leLee He´efMeãeCe efJeYeeie kesÀ HejeceMeõ mes meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb mes DevegjesOe keÀjs efkeÀ Jen GHe³egõkeÌle kesÀ HeefjHe´sã³e cesb Yeleerõ efve³eceesb keÀer SkeÀ mece³eyeà keÀe³eõ¬eÀce kesÀ Devegmeej Hegvejerãee keÀjs ~ Yeleerõ kesÀ mece³e efnvoer keÀe efveOeeõefjle ÿeeve nesves keÀer efmLeefle cesb HeefjJeerãee DeJeefOe kesÀ oewjeve efnvoer cesb efveOeeõefjle mlej keÀe ³en ÿeeve He´eHle keÀjves keÀe He´eJeOeeve keÀjves kesÀ efveefceÊe keÀeefceõkeÀ SJeb He´efMeãeCe efJeYeeie mes DevegjesOe efkeÀ³ee peeS ~

(Pe) He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb efnvoer ceeO³ece mes He´efMeãeCe

(1) meYeer He´keÀej keÀe He´efMeãeCe efnvoer ceeO³ece mes mecHevve nes ~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ meYeer He´keÀej keÀe He´efMeãeCe ®eens Jen DeuHeeJeefOe keÀe nes DeLeJee oerIeeõJeefOe keÀe, efnvoer ceeO³ece mes ner mecHevve nesvee ®eeefnS leeefkeÀ efnvoer ceeO³ece mes He´efMeãeCe uesves kesÀ yeeo keÀceõ®eeefj³eesb kesÀ efueS efnvoer cesb ner cetue keÀe³eõ keÀjvee megefJeOeepevekeÀ nes ~ keÀce mes keÀce "keÀ" leLee "Ke" ães$e cesb efmLele He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb ³en J³eJemLee legjvle ueeiet keÀer peeveer ®eeefnS ~ ³eefo Fve He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb Deeves Jeeues kegÀí keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnvoer keÀe DeHesefãele mlej Hej ÿeeve ve nes lees Gvnsb Jeneb He´efMeãeCe kesÀ efueS efnvoer keÀe ÿeeve He´eHle keÀjves kesÀ yeeo Yespee peeS ~

"keÀ" leLee "Ke" ães$eesb cesb efmLele He´efMeãeCe mebmLeeveesb kesÀ mebyebOe cesb ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb mes efoveebkeÀ 11-11-1987 kesÀ keÀe³eeõue³e ÿeeHeve kesÀ Deveg¬eÀce cesb SkeÀ efveOeeõefjle mece³e meercee cesb FmekesÀ keÀe³eeõvJe³eve nsleg efveosMe peejer efkeÀS peeSb ~

(2) veS Yeleerõ nesves Jeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnvoer keÀe ÿeeve nesves Hej mesJee kesÀ Megª cesb ner efnvoer He´efMeãeCe keÀer J³eJemLee nes ~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ ³eefo veS Yeleerõ nesves Jeeues keÀceõ®eeefj³eesb keÀes efnvoer keÀe ÿeeve ve nes Deewj Gvnsb mesJee kesÀ Megª cesb ner He´efMeãeCe uesvee nes lees GvekesÀ efueS Henues efnvoer kesÀ efMeãeCe keÀer J³eJemLee keÀer peeveer ®eeefnS ~

³en efmeheÀeefjMe efmeàebleleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekesÀ keÀe³eeõvJe³eve keÀes megefveefM®ele keÀjves nsleg jepeYeeøee efJeYeeie Üeje efveosMe peejer efkeÀS peeSb ~

(3) oerIeeõJeefOe kesÀ He´efMeãeCe Heeþîe¬eÀceesb kesÀ oewjeve He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb efnvoer kesÀ ienve He´efMeãeCe Heeþd³e¬eÀce ®eueevee ~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ peneb oerIeeõJeefOe kesÀ He´efMeãeCe Heeþîe¬eÀce ®eueeS peeles nQ Jeneb mebyebefOele He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb ner efnvoer keÀe ienve He´efMeãeCe Heeþîe¬eÀce ®eeuee³ee peevee ®eeefnS leeefkeÀ efnvoer ve peeveves Jeeues veS keÀceõ®eejerieCe efnvoer keÀe ÿeeve He´eHle keÀjves kesÀ yeeo J³eeJemeeef³ekeÀ He´efMeãeeCe ues mekesbÀ ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve megefveefM®ele keÀjves nsleg efveosMe peejer efkeÀS peeSb ~

(4) 15 efove ³emee Fmemes DeefOekeÀ keÀer DeJeefOe kesÀ He´efMeãeCe kesÀ oewjeve He´efMeãeCeeefLeõ³eesb keÀes mejkeÀej keÀer jepeYeeøee veerefle keÀer peevekeÀejer osvee ~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ peneb-peneb Yeer mecYeJe nes Jeneb Deewj efJeMesøekeÀj 15 efove ³emee Fmemes DeefOekeÀ keÀer DeJeefOe kesÀ He´efMeãeCe kesÀ oewjeve He´efMeãeCeeefLeõ³eesb keÀes mejkeÀej keÀer jepeYeeøee veerefle Deewj Fme mebyebOe cesb peejer efkeÀS ieS efve³eceesb, DeeosMeesb Deeefo keÀer peevekeÀejer Yeer keÀje oer peeveer ®eeefnS ~

efmeheÀeefjMe efmeàebleleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw ~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve megefveefM®ele keÀjves nsleg efveosMe peejer efkeÀS peeSb ~

(5) He´efMeãeCe mebyebOeer Heeþîe meeceie´er keÀe DevegJeeo

meefceefle ve efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ He´efMeãeCe mebyebOeer Heeþîe meeceie´er keÀe DevegJeeo MeerIe´ keÀj efue³ee peevee ®eeefnS~

efmeheÀeefjMe mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ~ jepeYeeøee efJeYeeie Üeje efoveebkeÀ 11.11.87 kesÀ keÀe³eeõue³e ÿeeHeve kesÀ Deveg¬eÀce cesb meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve SkeÀ mece³eyeà keÀe³eõ¬eÀce kesÀ Devegmeej megefveefM®ele keÀjves kesÀ efveosMe efoS peeSb~

(6) efJeefYevve efJeYeeieesb kesÀ keÀe³eõães$e mes mebyebefOele lekeÀveerkeÀer efJeøe³eesb Hej HegmlekesbÀ efueKeves Hej os³e He´eslmeenve ³eespevee keÀes Goej Deewj DeekeÀøeõkeÀ yeveevee~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ DeveskeÀ ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb kesÀ keÀe³eõães$e mes mebyebefOele lekeÀveerkeÀer efJeøe³eesb Hej cetueªHe mes HegmlekesbÀ efueKeves DeLeJee Debie´speer HegmlekeÀesb kesÀ DevegJeeo kesÀ efueS ®eeuet keÀer ieFõ He´eslmeenve ³eespeveeDeesb keÀes DeefOekeÀ Goej Deewj DeekeÀøeõkeÀ yevee³ee peevee ®eeefnS Deewj efpeve ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb ves Ssmeer ³eespeveeSb Megª veneR keÀer nQ Gvnsb ner Fme He´keÀej keÀer ³eespeveeSb ®eueeveer ®eeefnS~

³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb ceeve ueer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie FmekesÀ keÀe³eeõvJe³eve nsleg meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes efveosõMe peejer efkeÀS peeSb~

(7) He´efMeãeCe mebmLeeveesb kesÀ He´efMeãekeÀesb keÀes DeHeves efJeøe³e mes mebyebefOele HegmlekesbÀ efnboer cesb efueKeves Hej efJeMesøe He´eslmeenve~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb keÀe³eõjle He´efMeãekeÀesb keÀes efJeMesøe He´eslmeenve efo³ee peevee ®eeefnS efpememes efkeÀ Jes DeHeves efJeøe³e mes mebyebefOele HegmlekesbÀ efnboer cesb Yeer efueKeves ueiesb DeLeJee DevegJeeo keÀjves keÀe He´³elve keÀjkesÀ DeHesefãele Heeþîe meeceie´er leLee meboYeõ meeefnl³e keÀe efveceeõCe keÀj mekesbÀ~

³en efmeheÀeefjMe efmeàebleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve megefveefM®ele keÀjves nsleg jepeYeeøee efJeYeeie Üeje efveosMe peejer efkeÀS pee³esb~

(8) kesÀvê mejkeÀej Deewj efJeMJe efJeÐeeue³eesb kesÀ mesJee efveJeÉÊe meãece DeefOekeÀeefj³eesb leLee He´eO³eeHekeÀesb keÀes efJeMesøe ªHe mes He´eslmeeefnle efkeÀ³ee peeS leeefkeÀ Jes kegÀí ®egves ngS efJeøe³eesb Hej cetue ªHe mes efnboer cesb HegmlekesbÀ efueKe mekesbÀ~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ kesÀvê mejkeÀej Deewj efJeMJeefJeÐeeue³eesb kesÀ mesJeeefveJeÉÊe meãece DeefOekeÀeefj³eesb leLee He´eO³eeHekeÀesb kesÀ oerIeõ DevegYeJe Deewj ³eesi³elee keÀe ueeYe Gþeles ngS Gvnsb Yeer efJeMesøe ªHe mes He´eslmeeefnle efkeÀ³ee peevee ®eeefnS leeefkeÀ Jes Yeer kegÀí ®egves ngS efJeøe³eesb Hej cetue ªHe mes efnboer cesb HegmlekesbÀ efueKe mekesbÀ~

³en efmeheÀeefjMe efmeàebleleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ meYeer ceb$eeue³eesb/efJeYeeieesb keÀes FmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve megefveefM®ele keÀjves nsleg jepeYeeøee efJeYeeie efveosMe peejer keÀjs~

(9) efJeosMeer Yeeøee efJeÐeeue³e cesb efJeosMeer YeeøeeDeesb mes meerOes efnboer cesb DevegJeeo keÀjves keÀe He´efMeãeCe osves keÀe He´yevOe efkeÀ³ee pee³es~

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ jãee ceb$eeue³e Üeje ®eueeS pee jns efJeosMeer Yeeøee efJeÐeeue³e cesb efJeosMeer YeeøeeDeesb mes meerOes efnboer cesb DevegJeeo keÀjves keÀe He´efMeãeCe osves keÀe He´yevOe efkeÀ³ee peevee ®eeefnS leeefkeÀ efJeosMeer YeeøeeDeesb kesÀ cewvegDeue Deeefo keÀe meerOes efnboer cesb ner DevegJeeo efkeÀ³ee pee mekesÀ~

³en efmeheÀeefjMe efmeàebleleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ FmekesÀ efueS jãee ceb$eeue³e efmLeefle keÀe cetu³eebkeÀve keÀjs Deewj efJeosMeer Yeeøee efJeÐeeue³e keÀes GHe³egõkeÌle J³eJemLee keÀjves kesÀ efueS mecegef®ele mebmeeOeve GHeueyOe keÀje³es~

(10) He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb keÀe³eõjle He´efMeãekeÀesb keÀes efnboer efmeKeevee

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ efJeefYevve He´efMeãeCe mebmLeeveesb cesb keÀe³eõjle efpeve He´efMeãekeÀesb keÀes efnboer keÀe DeHesefãele mlej keÀe ÿeeve veneR nw Gvnsb efnboer efmeKeeves keÀe He´yevOe efkeÀ³ee peevee ®eeefnS~ He´efMeãekeÀesb kesÀ He´efMeãeCe keÀe He´yevOe jepeYeeøee efJeYeeie Üeje efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~

³en efmeheÀeefjMe efmeàebleleë mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie He´efMeãekeÀesb kesÀ He´efMeãeCe nsleg efJeMesøe keÀe³eõ¬eÀce ®euee³es Deewj FvekeÀer met®evee He´l³eskeÀ ceb$eeue³e/efJeYeeie leLee GvekesÀ DeOeerve He´efMeãeCe mebmLeeveesb keÀes os leeefkeÀ meYeer He´efMeãekeÀesb keÀes efnboer kesÀ DeHesefãele mlej keÀe ÿeeve keÀje³ee pee mekesÀ~

(11) "keÀ" leLee "Ke" ães$e cesb keÀe³eõjle efnboer ceeO³ece mes He´efMeãeCe osves Jeeues He´efMeãekeÀesb keÀes kegÀí mece³e kesÀ efueS "ie" ães$e cesb Yespee peeS

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ "keÀ" leLee "Ke" ães$e cesb keÀe³eõjle efnboer ceeO³ece mes He´efMeãeCe osves Jeeues He´efMeãekeÀesb keÀes kegÀí mece³e kesÀ efueS ³eefo "ie" ães$e cesb Yeer He´efMeãeCe efnboer ceeO³ece mes osves kesÀ efueS Yespee peeS lees "ie" ães$e cesb Yeer He´efMeãeCe kesÀvêesb cesb efnober ceeO³ece keÀe GHe³eesie keÀjvee megefJeOeepevekeÀ nes peeSiee~ Ssmes He´efMeãekeÀesb keÀes "ie" ães$e cesb keÀe³eõ keÀjves keÀer DeJeefOe kesÀ oewjeve efJeMesøe SJeb DeekeÀøeõkeÀ Jesleve efo³ee peevee ®eeefnS~

efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe cesb mJeerkeÀej keÀj ueer ieFõ nw~ "keÀ" leLee "Ke" ães$e cesb keÀe³eõjle He´efMeãekeÀesb keÀes "ie" ães$e cesb keÀe³eõ keÀjves kesÀ efueS DeekeÀeføeõle keÀjves nsleg efJeMesøe Jesleve Deeefo osves kesÀ mebyebOe cesb jepeYeeøee efJeYeeie efJeÊe ceb$eeue³e leLee keÀeefceõkeÀ SJeb He´efMeãeCe efJeYeeie mes HejeceMeõ keÀjves kesÀ HeM®eele mecegef®ele keÀejõJeeFõ keÀjs~

(ì) jepeYeeøee efJeYeeie keÀe meg¢æÑerkeÀjCe

meefceefle ves efmeheÀeefjMe keÀer nw efkeÀ jepeYeeøee efJeYeeie keÀes meMekeÌle Deewj meeOeve mecHevve yevee³ee peeS, leeefkeÀ Jen ve kesÀJeue meefceefle kesÀ He´efleJesoveesb Hej mecegef®ele leLee MeerIe´ keÀejõJeeFõ keÀj mekesbÀ, yeefukeÀ jepeYeeøee veerefle kesÀ meg®eeª DevegHeeueve keÀes Yeer megefveefM®ele j mekesbÀ~

meefceefle keÀer ³en efmeheÀeefjMe efmeàeble ªHe mes mJeerkeÀej keÀer ieFõ nw~ jepeYeeøee efJeYeeie osMe cesb J³eeHle keÀefþve DeeefLeõkeÀ efmLeefle kesÀ HeefjHe´sã³e cesb Fme efJeøe³e cesb DeHeves He´mleeJe Hegveë efveOeeõefjle keÀjs Deewj J³e³e efJeYeeie kesÀ HejeceMeõ kesÀ meeLe GmekeÀe keÀe³eeõvJe³eve meefgefveefM®ele keÀjs~

2. meefceefle keÀer efvecveefueefKele efmeheÀeefjMesb DeYeer Yeer efJe®eejeOeerve nQ~ Gve Hej efveCeõ³e yeeo cesb metef®ele efkeÀ³ee peeSiee~

1. meefceefle kesÀ He´efleJesove kesÀ Hewje 18.10 cesb meYeer Yeleerõ HejerãeeDeesb cesb efnboer ceeO³ece kesÀ efJekeÀuHekeÀ keÀe He´mleeJe~

2. meefceefle kesÀ He´efleJesove kesÀ Hewje 18.12 cesb Yeleerõ HejerãeeDeesb cesb Debie´speer kesÀ DeefveJee³eõ He´Mve He$e keÀes meceeHle keÀjves kesÀ yeejs cesb efmeheÀeefjMe~